Dünya Uygur Kongresi, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği tarafından 31 Ağustos 2022’de yayımlanan ve Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’daki insan hakları durumunu ele alan kapsamlı değerlendirmenin dördüncü yılı dolayısıyla yeni bir açıklama yayımladı.
Kongre, BM raporunun yayımlanmasının ardından geçen dört yıla rağmen raporda gündeme getirilen ciddi insan hakları sorunlarına ilişkin uluslararası düzeyde yeterli ve somut bir takip mekanizmasının oluşturulmadığını söyledi.
OHCHR’nin 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesinde, bölgedeki Uygurlar ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman Türk topluluklara yönelik ciddi insan hakları ihlallerine ilişkin çok sayıda iddia incelenmişti. Raporda özellikle geniş çaplı keyfi gözaltılar, kötü muamele ve işkence iddiaları, dini ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, ailelerin ayrılması ve çalışma hayatına ilişkin zorlayıcı uygulamalar ele alındı. BM değerlendirmesi, bazı uygulamaların “insanlığa karşı suçlar” teşkil edebileceğine ilişkin kaygıların bulunduğunu belirtti.
DUK: “Raporun tavsiyeleri uygulanmalı”
Dünya Uygur Kongresi açıklamasında, 2022 tarihli BM değerlendirmesinin yalnızca tarihsel bir belge olarak kalmaması gerektiğini vurguladı.
Kongreye göre raporun yayımlanması, Doğu Türkistan’daki insan hakları sorunlarının uluslararası toplum tarafından daha görünür biçimde ele alınması açısından önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Ancak DUK, raporun üzerinden dört yıl geçmesine rağmen BM sistemi içerisinde raporda yer alan bulguların uygulanması ve izlenmesine yönelik daha güçlü adımlar atılması gerektiğini belirtti.
DUK, BM üyesi devletleri rapordaki bulguları gündemde tutmaya, Çin yönetimine yönelik diplomatik baskıyı artırmaya ve insan hakları ihlallerine ilişkin bağımsız izleme ve hesap verebilirlik mekanizmalarını desteklemeye çağırdı.
Kongrenin açıklamasındaki temel mesajlardan biri, bölgedeki insan hakları durumunun yalnızca Çin hükümetinin sunduğu resmi bilgiler üzerinden değerlendirilmemesi gerektiği yönünde oldu.
BM raporu ne ortaya koymuştu?
OHCHR tarafından hazırlanan 2022 tarihli değerlendirme, uzun süren bir inceleme sürecinin ardından yayımlandı.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, değerlendirmesinde Çin hükümetinin terörizm ve aşırılıkla mücadele politikaları kapsamında uyguladığı tedbirlerin Uygurlar ve diğer Müslüman etnik topluluklar üzerindeki etkisini inceledi.
Raporda, özellikle “mesleki eğitim ve öğretim merkezleri” olarak tanımlanan tesislerde çok sayıda kişinin özgürlüklerinden keyfi biçimde mahrum bırakıldığına ilişkin ciddi iddialar ele alındı. Ayrıca işkence ve kötü muamele, cinsel şiddet, dini uygulamalara yönelik kısıtlamalar ve ailelerin ayrılması gibi konularda da endişeler dile getirildi.
BM değerlendirmesi, bu uygulamaların kapsamı ve niteliği konusunda ciddi endişelere dikkat çekerek bazı uygulamaların uluslararası hukuk açısından insanlığa karşı suç teşkil edebileceği sonucuna vardı.
Bu yönüyle rapor, BM’nin Çin’in Doğu Türkistan politikalarına ilişkin en önemli resmi insan hakları belgelerinden biri olarak kabul ediliyor.
“Raporun yayımlanması son değil, başlangıç olmalı”
Dünya Uygur Kongresi açısından raporun dördüncü yıl dönümü, yalnızca geçmişte yayımlanmış bir BM belgesinin hatırlanması anlamına gelmiyor.
Kongre, uluslararası toplumun raporda ortaya konulan sorunlara ilişkin somut adımlar atması gerektiğini savunuyor. Bu kapsamda insan hakları ihlallerinin belgelenmesi, mağdurların ve tanıkların korunması, bağımsız izleme mekanizmalarının oluşturulması ve sorumluların hesap vermesinin sağlanması öne çıkan başlıklar arasında bulunuyor.
DUK ayrıca Çin dışında yaşayan Uygurların maruz kaldığını belirttiği baskı ve yıldırma politikalarına karşı da daha güçlü uluslararası koruma çağrısında bulunuyor.
Bu konu, son yıllarda yalnızca Doğu Türkistan’daki uygulamalarla sınırlı bir insan hakları meselesi olmaktan çıkarak, Çin’in yurt dışında yaşayan Uygur toplulukları üzerindeki baskı iddialarıyla birlikte daha geniş bir uluslararası güvenlik ve insan hakları başlığına dönüştü.
BM mekanizmaları için yeni takip çağrısı
Uygur kuruluşları ve bazı uluslararası insan hakları örgütleri, 2022 tarihli raporun ardından BM’nin bölgedeki gelişmeleri düzenli olarak takip etmesi gerektiğini söylüyor.
Nitekim 2024 yılında Dünya Uygur Kongresi’nin de aralarında bulunduğu çeşitli insan hakları kuruluşları, BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk’e Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’daki insan hakları durumuna ilişkin güncellenmiş bir rapor hazırlanması ve 2022 raporundaki tavsiyelerin uygulanmasının izlenmesi çağrısında bulunmuştu.
Bu çağrıların temelinde, 2022 raporunun yayımlanmasından sonra bölgede yaşanan gelişmeler hakkında bağımsız ve düzenli bilgi akışının sağlanması talebi bulunuyor.
Çin raporu reddetmişti
BM raporu yayımlandığında Çin yönetimi raporun bulgularını reddetmiş ve değerlendirmeye yönelik sert eleştirilerde bulunmuştu.
Dolayısıyla Doğu Türkistan meselesinde uluslararası toplum ile Pekin yönetimi arasındaki görüş ayrılığı devam ediyor. Çin hükümeti, bölgedeki politikalarını terörizm, aşırılık ve ayrılıkçılıkla mücadele ile ekonomik ve sosyal kalkınma çerçevesinde savunurken, Uygur kuruluşları ve bazı insan hakları örgütleri bu politikaların sistematik baskı ve asimilasyon uygulamalarına dönüştüğünü söylüyor.
Bu nedenle 2022 tarihli OHCHR değerlendirmesi, taraflar arasındaki tartışmanın merkezindeki en önemli uluslararası belgelerden biri olmayı sürdürüyor.
“Dört yıl sonra sorumluluk daha da büyük”
Dünya Uygur Kongresi’nin dördüncü yıl mesajının merkezinde, uluslararası toplumun raporun ortaya koyduğu sorunları unutmaması gerektiği düşüncesi yer alıyor.
Kongre, BM raporunun yalnızca geçmişte yaşananları belgeleyen bir çalışma olarak görülmemesi; aynı zamanda gelecekteki uluslararası politikaların şekillendirilmesinde temel alınması gerektiğini söylüyor.
DUK’a göre devletler, BM kurumları ve uluslararası kuruluşlar insan hakları ihlallerinin bağımsız biçimde araştırılması, mağdurların korunması ve sorumluların hesap vermesi için daha etkili mekanizmalar geliştirmeli.
Doğu Türkistan dosyasında kritik eşik
31 Ağustos 2022’de yayımlanan OHCHR değerlendirmesinin üzerinden dört yıl geçerken, Doğu Türkistan meselesi uluslararası insan hakları gündemindeki yerini koruyor.
BM’nin raporu, bölgedeki uygulamalara ilişkin ciddi ve kapsamlı kaygıları uluslararası düzeyde kayıt altına alırken, Dünya Uygur Kongresi bugün temel sorunun raporun ortaya koyduğu bulguların nasıl hayata geçirileceği olduğunu ifade ediyor.
Önümüzdeki dönemde BM’nin Çin ile insan hakları diyaloğu, bölgedeki gelişmelerin bağımsız biçimde izlenmesi, zorla çalıştırma iddiaları, Uygurların dini ve kültürel hakları ile yurt dışındaki Uygur diasporasına yönelik baskı iddiaları, Doğu Türkistan dosyasının başlıca gündem maddeleri olmaya devam edecek.
Dünya Uygur Kongresi ise dördüncü yıl vesilesiyle yaptığı açıklamayla, uluslararası topluma bir kez daha “raporu hatırlama”nın ötesine geçerek somut ve koordineli adımlar atma çağrısını yineledi.
