Emperyal akıl, bir coğrafyayı ilhak etmeden önce haritasını çizer; boyun eğdirmeden önce de dilini, inancını ve sosyolojisini incelemeye alır. Batı Avrupa sömürgeciliği için coğrafi keşifler ve antropoloji ne anlam ifade ettiyse; Çarlık Rusyası’nın Kırım’dan İdil-Ural’a, Kafkasya’dan Fin-Ugor coğrafyasına, Sibirya’dan Türkistan’ın geniş bozkırlarına ve Pasifik’i aşan Alaska kolonisinden (Rus Amerikası) Bering Boğazı’na kadar uzanan tüm yerli yurtlarını boyun eğdirme harekâtı için “etnografya” ve “oryantalizm” tam olarak aynı işlevi gördü. Doğu’yu ve çevre halkları bilmek, onları anlamak için değil; onlara hükmetmek, mülksüzleştirmek ve kaynaklarına el koymak içindi.
Bu sömürgeci bilim anlayışının ilk laboratuvarı ve deneysel alanı Fin-Ugor halklarının yaşadığı kuzey ormanları, İdil-Kama havzası, Kırım ve Sibirya-Pasifik hattı oldu. 1783’te Kırım Hanlığı’nın ilhakıyla başlayan süreçte, Kırım Tatarlarının kadim tarihi etnografik raporlarla “gerici ve kurumsal nizamdan yoksun” olarak tanımlandı; bu söylem Kırım’ın yerli halkından arındırılarak Rus soylularına devredilmesinin ahlaki gerekçesi yapıldı. İdil-Ural ve Kuzey Rusya hattında yer alan Fin-Ugor halkları (Merya, Muroma, Meşçera, Mordvin, Mari, Udmurt, Komi, Karelya, Hanti ve Mansiler) ise Rus etnografyasının ve misyonerlik dairesinin en erken kurbanları oldu:
- Fin-Ugor Toplulukları ve İnanç Kıran Etnografya: Tarihsel süreçte Merya, Muroma ve Meşçera gibi topluluklar Çarlık idaresinin etnografik ve linguistik mühendisliğiyle tamamen slavlaştırılarak haritadan silindi. Mari, Udmurt ve Mordvinler üzerinde yürütülen etnografik araştırmalar, onların doğa inançlarını (animizm/paganizm) “ilkel, vahşi ve karanlık ayinler” olarak raporladı. Bu etnografik kılıf, Rus Ortodoks Kilisesi’nin yürütmüş olduğu zorunlu Hristiyanlaştırma, kutsal ormanlık alanların (kiremet) yakılması ve yerli dillerin yasaklanması politikalarına “hukuki ve ahlaki” meşruiyet sağladı.
- İdil-Ural ve Misyoner Şarkiyatçılığı: Kazan ve Ufa’nın işgalinden sonra İdil-Ural Tatarları, Başkurtlar ve bölgedeki Fin-Ugor toplulukları üzerinde yürütülen etnografik çalışmalar, Nikolai Ilminsky gibi misyoner-şarkiyatçıların geliştirdiği metotlarla doğrudan bu halkların ortak tarih bilincini hedef aldı. Fin-Ugor halkları ile Türk komşuları arasındaki asırlık kültürel bağları koparmak adına yapay alfabeler ve yerel linguistik ayrımlar körüklendi.
- Sibirya’da Kürk Talanı, Maden Sömürüsü ve Alaska (Rus Amerikası): Sibirya’nın derinliklerinde Saha (Yakutistan), Hakasya, Tuva, Altay ve Sibir Tatarlarının yanı sıra Hanti, Mansi, Nenets, Samoyet, Tunguz (Evrenk) ve Çukçi topluluklarının yurtları, etnograflar tarafından doğrudan ekonomik-askeri bir envanter mantığıyla haritalandırıldı. Çarlık idaresi, bu halklar üzerine “Yasak” adı verilen ağır bir kürk vergisi koydu. “Yumuşak altın” (myagkoye zoloto) olarak adlandırılan samur, kakım, kutup tilkisi ve kunduz kürklerinin toplanabilmesi için yerli kabile reislerinin çocukları rehin (amanat) alındı. 18. ve 19. yüzyıllarda Ural Dağları’ndan Kolyma’ya kadar altın, gümüş, bakır ve demir yataklarının keşfiyle birlikte etnografların tuttuğu nüfus haritaları, yerli halkların maden sahalarından sürülerek zorunlu maden işçisi yapılmasına zemin hazırladı. Bu hat Bering Boğazı’nı aşarak Alaska’ya (Rus Amerikası) uzandı. Rus-Amerikan Şirketi çatısı altında çalışan Rus etnografları ve Ortodoks misyonerleri, Aleut, Tlingit, Yupik, İnyupik ve Atabask topluluklarının kabile yapılarını kayıt altına alarak deniz samuru ile kürk kaynaklarının yağmalanmasında bu verileri doğrudan kullandılar.
Sözde “akademik merak” ya da “doğal yaşamın keşfi” ambalajıyla sunulan etnografik saha raporları, gerçekte Çarlık İmparatorluğu’nun askeri istihbarat aygıtı ve misyoner teşkilatları tarafından yönlendiriliyordu. 1845 yılında kurulan Rusya İmparatorluk Coğrafya Cemiyeti (İmperatorskoye Russkoye Geografiçeskoye Obşçestvo), doğrudan Çarlık Harbiye Nezareti ve Genelkurmay Başkanlığı’nın (Glavny Ştab) bünyesinde çalışan istihbarat subaylarının, askeri haritacıların ve casusların resmi paravanıydı. Etnograf kılığında sahaya gönderilen araştırma heyetlerinin başındaki isimler, aynı zamanda Çarlık ordusunun muvazzaf subaylarıydı:
- Etnograf Kılığındaki Askeri Casuslar: Kafkasya’da Adığe (Çerkes) boyları, Karaçay-Malkarlar ve Nogaylar arasında keşif gezileri düzenleyen Georgiy Novitskiy ve Fyodor Tornau, bilimsel makaleler yayımlayan birer etnograf görünümündeydiler; ancak hazırladıkları metinler Çarlık ordu komutanlarına sunulan gizli askeri istihbarat raporlarıydı. Tornau, yerel kıyafetler giyerek dağlıların arasına sızmış, geçitleri, otlakları, su kaynaklarını ve kabilelerin savaşçı kapasitelerini adım adım haritalandırmıştı.
- Türkistan ve Avrasya Keşiflerinde Askeri Örtü: Türkistan içlerine, Kaşgar’a ve Pamir yaylalarına sözde coğrafi ve etnografik geziler düzenleyen Çokan Valihanov (Şokan Valihanov) ve Nikolay Prjevalskiy gibi isimler, Çarlık Genelkurmay Başkanlığı’nın (Glavny Ştab) resmi istihbarat subaylarıydı. Valihanov, geleneksel Kazak aristokrasisi ve bozkır kültürüyle büyümüş; ardından Omsk Askerî Akademisi’nde Batı tarzı oryantalizm, coğrafya ve tarih eğitimi almıştır. Doğu Türkistan (Kaşgar ekspedisyonu), Yedisu ve Tanrı Dağları bölgesindeki etnografik, coğrafi ve linguistik araştırmalarıyla tanınır. Aynı zamanda Kırgızların ünlü Manas Destanı’nı yazıya geçiren ilk araştırmacılardandır. Valihanov’un tüccar kılığında Kaşgar’a yaptığı ve Doğu Türkistan etnografyası üzerine sunduğu kapsamlı raporlar, Çarlık ordusunun Doğu Türkistan ve Hokand Hanlığı üzerindeki işgal stratejisine doğrudan zemin hazırladı. Prjevalskiy’nin “doğabilimsel keşif” raporları ise Doğu Asya ve Tibet hattında İngiltere ile yürütülen Büyük Oyun’da (Great Game) askeri intikal hatlarını belirledi.
İstihbarat subaylarının yanı sıra bu sömürgeci çarkın en stratejik ve dönüştürücü bileşenlerinden biri de Kazan İlahiyat Akademisi merkezli misyoner-etnografya ekolü oldu. Çarlık Rusyası’nın Doğu politikasındaki en derin kırılma, Nikolay İvanoviç İlminsky (1821–1891) ve onun geliştirdiği “İlminsky Okul Sistemi” (Sistema İl’minskogo) ile yaşandı:
- İlminsky Doktrini ve Filolojik Mühendislik: Kazan İlahiyat Akademisi Doğu Dilleri Profesörü ve Çarlık Eğitim Bakanlığı yetkilisi olan İlminsky; zorla Rusça öğretme ve kaba Hristiyanlaştırma politikalarının aksine, Hristiyan propagandasını yerel dillerde ve Kiril alfabesiyle yürütmeyi esas alan “Yerli Diller Yöntemi”ni geliştirdi. Bu stratejinin temel amacı; Tatarlar, Başkurtlar, Kazaklar, Çuvaşlar, Hakaslar ve Altaylar gibi Türk ve Müslüman toplulukların ortak bir edebi Türkçe ve köklü bir tarih bilincinde birleşmesini engellemekti. Yerel şiveleri saha araştırmalarıyla dökümleyerek her Türk boyu için ayrı Kiril alfabesi ve gramer kitapları hazırlattı; böylece aynı kökten beslenen toplulukların arasına yapay linguistik duvarlar ördü.
- Kreşin Tatarları Laboratuvarı ve İçeriden Dönüştürme: İlminsky, etnografik mühendisliğini İdil-Ural bölgesinde Kreşin Tatarları (vaftiz edilmiş Tatarlar) üzerinde uyguladı; onları Müslüman Tatarlardan kültürel olarak tecrit etmek için ayrı okul ve ibadethaneler kurarak sadık tampon topluluklar üretti. 1863’te kurduğu Kazan Mürebbiler Okulu (Kazanskaya Krestşçenotatarskaya Şkola) vasıtasıyla, Hakas Türkoloğu Nikolay Katanov örneğinde olduğu gibi yerli gençleri sisteme devşirdi.
- Doğu Sibirya’da İncil Çevirisi ve Saha (Yakut) Etnografyası: Bu misyoner-etnografik doktrinin Doğu Sibirya’daki en somut örneği Dmitri Stepanoviç Hitrov (Başpiskopos Dionisi, 1818–1896) eliyle yürütüldü. Başpiskopos İnnokenti Veniaminov’un teşvikiyle 1855’te kurulan çeviri komitesinin başına geçen Hitrov, Dört İncil’i Saha (Yakut) Türkçesine çevirerek 1857-1858’de yayımladı. Bölgede 40 yılı aşkın süre kalan Hitrov, sadece dini metin aktarmakla kalmayıp Yakut Türklerinin inançlarını, geleneklerini ve sosyal yapılarını raporlayan etnografik araştırmalar yürüttü. 1858’de yayımladığı “Kratkaya Grammatika Yakutskago Yazyka” (Yakut Dilinin Kısa Grameri) adlı çalışmasıyla Saha Türkçesini Kiril alfabesiyle sistemleştirerek hem Çarlık kontrolüne zemin hazırladı hem de dili misyonerlik aracı olarak işlevselleştirdi.
- Misyoner-Bürokrat Ağları: Doğu Türkistan ve Türkistan Genel Valiliği’nde görev yapan Nikolay Pantusov gibi bürokrat-etnograflar ile Alman kökenli oryantalist Vasily Radloff (Wilhelm Radloff) gibi araştırmacıların topladığı halk edebiyatı, aşiret şecereleri ve dini ritüel kayıtları; Çarlık ordusunun ve kilisesinin yerel yapıları içeriden zayıflatma stratejilerinde doğrudan stratejik envanter olarak kullanıldı.
Kafkasya hattında bu askeri ve misyoner-etnografik strateji hem kuzeyde hem güneyde en sert yüzüyle uygulandı:
- Azerbaycan ve Güney Kafkasya’da; 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay Antlaşmaları ile Azerbaycan hanlıklarının (Bakü, Gence, Şirvan, Şeki, Revan, Karabağ, Nahçıvan, Quba vb.) parçalanarak Çarlık kontrolüne geçmesiyle birlikte yoğun bir etnografik ve demografik mühendislik başlatıldı. Çarlık etnografları, Azerbaycan Türklerini “Kafkasya Tatarları” ya da “Müslümanlar” gibi genel tanımlarla etiketleyerek tarihsel Türk kimliğini ve hanlıklar döneminin siyasi mirasını görünmez kılmaya çalıştı. Karabağ, Revan ve Nahçıvan bölgelerinde yürütülen etnografik araştırmalar, demografik yapıyı değiştirmek amacıyla taşınan Ermeni nüfusun iskânını meşrulaştıran istatistiki kılıflar sundu. Bakü petrollerinin keşfiyle birlikte ise Azerbaycan, kolonyal bir enerji üssüne dönüştürüldü.
- Dağıstan, Çeçenistan ve İnguşetya’da; Şeyh Şamil önderliğindeki Müridizm hareketini kırmak için subay ve misyoner etnograflar, tarikat ağlarını, toplumsal kanunları (adat) ve İslam hukukunun (şeriat) sosyal etkilerini adım adım raporladı. Kafkasya dağlılarının direnci “dini fanatizm” olarak damgalanarak askeri imha operasyonları meşrulaştırıldı.
- Kuzeybatı Kafkasya’da Adığe (Çerkes) boyları ile Karaçay-Malkar ve Nogaylar üzerinde; Novitskiy ve Tornau gibi casus-etnografların hazırladığı haritalar ve kabile dökümleri, 1864 Soykırımı ve Sürgünü sırasında Çarlık ordusunun hangi köyleri yakacağını, hangi hatları kuşatacağını ve nüfusu Karadeniz limanlarına nasıl süreceğini belirleyen askeri harekât planlarına dönüştürüldü.
Aynı emperyal mühendislik Türkistan sahasında da sahnedeydi. Asırlar boyunca ortak bir İslami ve Türk medeniyet havzasını paylaşan Türkmenler, Özbekler, Kazaklar ve Kırgızlar; Rus subay-etnografların, dilbilimcilerin ve misyonerlerin neşterinde parçalandı. Türkmen sahralarından Pamir yaylalarına kadar yerel şiveler, boy isimleri ve bölgesel alışkanlıklar etnografik raporlarla köpürtülerek yapay sınırlar üretildi. Amacın Doğu halklarının özgünlüğünü korumak olmadığı kısa sürede anlaşıldı: Kırım’dan Azerbaycan’a, Kafkasya’dan Fin-Ugor yurtlarına, Sibirya’nın kürk ve maden sahalarından Alaska ve Türkistan’a kadar uzanan hatta ortak tarihi hafızayı silmek, halkları birbiriyle çatıştırıp yabancılaştırmak ve “parçala, yönet ve sömür” (divide et impera) taktiğini kalıcı kılmaktı.
Rus oryantalizminin etnografyayı bir kontrol aygıtı olarak kullanırken sarıldığı en büyük bahane ise “medenileştirme misyonu” oldu. Etnografik taslaklarda Kırım Tatarları, Azerbaycan Türkleri, Fin-Ugor halkları (Mari, Udmurt, Mordvin vb.), İdil-Ural Tatarları, Başkurtlar, Dağıstan halkları, Çeçenler, İnguşlar, Adığeler, Karaçay-Malkarlar, Nogaylar, Saha, Hakas, Tuva Türkleri, Sibirya’nın kadim yerlileri, Aleut ile Tlingit Alaska toplulukları, Türkmenler ve tüm Türkistan halkları “tarihte donup kalmış, idare edilmeye muhtaç” unsurlar olarak tarif edildi. Bu bilinçli stereotip inşası; Kafkasya, Kırım, Fin-Ugor coğrafyası, İdil-Ural, Sibirya ve Alaska’nın zengin kaynaklarının Rus şirketlerine ve yerleşimcilere devredilmesini, 1864 Çerkes Soykırımı ve Sürgünü’nü, Bakü petrollerinin, Sibirya’nın altın/gümüş madenleri ile kürk servetinin yağmalanmasını, Türkistan’ın geniş pamuk tarlalarına el konulmasını meşrulaştıran ahlaki ve hukuki kılıfı sağladı.
Nihayetinde, Rus şarkiyatçılığı hiçbir zaman iki kültür arasında insani bir köprü kurmayı hedeflemedi. Çarlık sarayının, Kilise teşkilatının ve Genelkurmay Başkanlığı’nın emrindeki etnograflar; yalnızca kalem tutan birer akademisyen değil, üniformasız askeri istihbarat ajanları ve misyoner kriz analistleriydi. Etnografya ise tüfek, top ve süngü kadar keskin, sömürgeci cephaneliğin stratejik bir silahıydı. Bir halkın dilini, soy ağacını, geleneğini ve inancını öğrenmelerinin tek bir nihai amacı vardı: O halkı daha az maliyetle dize getirmek ve vatanını emperyalizmin açık sömürgesi haline getirmek.
Kaynakça
1. Brower, Daniel R. & Lazzerini, Edward J. (Eds.). (1997). Russia’s Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700-1917. Bloomington: Indiana University Press.
2. Forsyth, James. (1992). A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony 1581-1990. Cambridge: Cambridge University Press.
3. Geraci, Robert P. (2001). Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia. Ithaca: Cornell University Press.
4. Gibson, James R. (1992). Imperial Russia in Frontier America: The Changing Geography of Supply of Russian America, 1784-1867. Oxford: Oxford University Press.
5. Jersild, Austin. (2002). Orientalism and Empire: North Caucasus Mountain Peoples and the Georgian Frontier, 1845-1917. Montreal & Kingston: McGill-Queen’s University Press.
6. Khalid, Adeeb. (1998). The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press.
7. Knight, Nathaniel. (1998). Science, Empire, and Nationality: Ethnography in the Russian Geographical Society, 1845-1855. In: Brower & Lazzerini (Eds.), Russia’s Orient, pp. 108-141.
