Çinli yetkililer, Çin'in işgali altındaki Doğu Türkistan’daki Uygur nüfusunun 1953'teki ilk ulusal nüfus sayımından bu yana Han nüfusundan "önemli ölçüde daha yüksek bir oranda" arttığını iddia etti.
Ancak bu iddia yanlıştır. AFCL tarafından incelenen çok sayıda resmi kaynak, Doğu Türkistan’daki Han Çinli nüfus artış oranının hem 1953'ten bu yana geçen on yıllar boyunca hem de en son 2010-2020 yılları arasında Uygurları geride bıraktığını gösteriyor.
Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Mao Ning 1 Temmuz'da yaptığı açıklamada, Çin'in nüfus sayımı verilerinin Doğu Türkistan’daki Uygur nüfusunun 1953-2020 yılları arasında "3,6076 milyondan 11,6243 milyona" çıktığını gösterdiğini belirterek, Uygur nüfusundaki artış oranının bölgedeki Han nüfusundaki artıştan "önemli ölçüde daha yüksek" olduğunu söyledi.
Mao bu açıklamaları Japon kamu yayıncısı NHK'dan bir gazetecinin ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından Haziran ayında yayınlanan ve Çin hükümetini Doğu Türkistan’da "soykırım uygulamalarını" sürdürmekle eleştiren Uluslararası Dini Özgürlükler Raporu'na ilişkin sorusuna cevaben yaptı.
Doğu Türkistan, resmi adıyla Uygur Özerk Bölgesi, Çin'in kuzeybatısında, Orta Asya ve Doğu Asya'nın kesiştiği noktada yer alan özerk bir bölgedir.
Uygurlar, Orta Asya'nın genel bölgesinden ve daha geniş Müslüman dünyasından gelen ve kültürel olarak bu bölgeye bağlı olan etnik bir Türk halkıdır. Doğu Türkistan'ın itibari milleti olarak tanınmaktadırlar.
Han Çinlileri veya Han halkı, Büyük Çin'e özgü bir Doğu Asyalı etnik gruptur. Çin anakarasındaki nüfusun %90'ından fazlasını temsil etmektedirler.
Doğu Türkistan’da Uygurlar ve Han Çinlileri arasında kültürel, dini ve siyasi konularda anlaşmazlıklar olmuştur.
Birçok Uygur, Çin hükümetinin Doğu Türkistan’da sistematik ayrımcılık ve etnik baskı uyguladığını iddia ederken, Pekin de terörist ve aşırılık yanlısı olarak nitelendirdiği Uygurlar tarafından gerçekleştirilen birçok saldırının ardından bölgenin sıkı bir denetime ihtiyacı olduğunu ileri sürmektedir.
Örneğin 2009 yılında Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi'de çoğunluğu Uygur olan göstericilerin devlet tarafından teşvik edilen Han Çinlilerinin bölgeye göçünü ve yaygın ekonomik ve kültürel ayrımcılığı protesto etmesiyle ayaklanmalar patlak verdi.
Ancak Mao'nun Uygur nüfus artışıyla ilgili iddiası doğru değildir.
Çin resmi nüfus sayımı
Mao'nun atıfta bulunduğu Çin'in resmi nüfus sayımı rakamları incelendiğinde, Doğu Türkistan’daki Han Çinli toplumunun büyüme hızının Uygurlarınkini aştığı görülmektedir.
Çin nüfus sayımı verileri, bir bölgede "daimi ikamet edenlerin" sayısına dayanmaktadır; bu sayı hem orada doğanlar hem de altı aydan fazla bir süredir belirli bir eyalete ya da bölgeye yerleşmiş olan ve orada kalıcı olarak yerleşmeye karar veren ya da vermeyen uzun süreli göçmenler olarak tanımlanmaktadır.
Çin 1953'ten 2020'ye kadar yedi ulusal nüfus sayımı gerçekleştirmiş olsa da, AFCL Doğu Türkistan’daki Uygur ve Han nüfusu hakkında yalnızca 1982'deki üçüncü nüfus sayımından 2020'deki yedinci sayıma kadar ayrıntılı veriler bulabilmiştir.
Üçüncü ve yedinci nüfus sayımları arasındaki 38 yıl boyunca, Doğu Türkistan’ın Uygur nüfusu %95,17'lik net büyüme oranıyla 5.955.900'den 11.624.300'e yükseldi. Aynı dönemde bölgedeki Han nüfusu 5.286.500'den 10.920.100'e yükselerek net büyüme oranı %106,57 olmuştur.
Her bir sayım yılı arasındaki nüfus değişimlerine daha yakından bakıldığında, Uygurların büyüme oranlarının 1980'lerde Han Çinlilerinin büyüme oranlarını önemli ölçüde ve 2000'lerde ise biraz aştığı görülmektedir. Ancak 1990'larda Han nüfusu Uygurların iki katından fazla artmış ve 2010'larda da onları önemli ölçüde geride bırakmıştır.
Mao'nun sözlerine açıklık getirmesi istenen Çin Dışişleri Bakanlığı'ndan bir temsilci doğrudan cevap vermeyi reddederek AFCL'yi ABD'deki Çin Büyükelçiliği'ne yönlendirdi.
Büyükelçilik bu yazı yazıldığı sırada AFCL'nin sorularına yanıt vermemiştir.
Resmi istatistiklerdeki eğilimler
AFCL, 1982'den önceki yıllarda Doğu Türkistan’daki demografik değişiklikler hakkında veri elde etmek için 1949-2009 kitabına başvurmuştur: Sincan Halk Yayınevi tarafından 2009 yılında yayınlanan Sincan'daki Etnik Azınlıkların Gelişimi Üzerine Bir Rapor adlı monografiye başvurdu.
Sincan Sosyal Bilimler Akademisi'nin eski başkanı ve Doğu Türkistan tarihi konusunda önde gelen bir uzman olan Wu Fuhuan tarafından yazılan kitap, Çin Komünist Partisi Tarihi Üzerine Çalışmalar gibi resmi yayınlar tarafından tavsiye edilmiştir.
Rapor, demografik veri kaynağı olarak Doğu Türkistan İstatistik Yıllığı'na atıfta bulunarak, 1949'dan 2007'ye kadar Doğu Türkistan’daki etnik grupların nüfus artışına ilişkin yıl yıl istatistikler içeriyor.
Raporun aşağıdaki grafikte özetlenen bulguları, 1949 ve 2009 yılları arasında Hanların büyüme oranının Uygurlarınkinden önemli ölçüde daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Rapor, 1949 ve 2007 yılları arasında Doğu Türkistan’daki Uygur nüfusunun 3,291,100'den 9,650,600'e çıkarak neredeyse üç kat arttığını göstermektedir. Buna karşılık Han nüfusu aynı dönemde 28 kattan fazla artarak 291.000'den 8.239.300'e yükselmiştir.
Akademik çalışma
Doğu Türkistan’ın etnik demografisindeki değişim, Almanya'daki Freiburg Üniversitesi'nde profesör olan Agnieszka Joniak-Lüthi'nin 2013 tarihli bir makalesi gibi akademik çalışmaların da odak noktası olmuştur.
Joniak-Lüth, 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasını takip eden on yıllarda çeşitli tarihi olayların ardından Doğu Türkistan’a nasıl çeşitli Han göçmen dalgalarının getirildiğini açıkladı.
Lüth, 1949 yılında Han Çinlilerinin Doğu Türkistan’ın toplam nüfusunun %6'sından biraz fazlasını, Uygurların ise yaklaşık %75'ini oluşturduğunu belirtti.
Ancak 1950'lerde Çin, devlete ait Sincan Üretim ve İnşaat Birliği'ni kurarak özellikle Halk Kurtuluş Ordusu'ndan çok sayıda Han göçmen işçiyi işe aldı.
Bu iç göç, 1960'ların başında ülke çapında yaşanan kıtlık nedeniyle daha da artmış ve Çin'in doğusundan Doğu Türkistan’a yeni bir Han mülteci akını yaşanmıştır.
Ayrıca, 1960'ların ortalarından 1970'lerin ortalarına kadar süren Kültür Devrimi sırasında yüz binlerce genç Han entelektüeli Doğu Türkistan’da yaşamaya ve çalışmaya gönderildi.
Doğu Türkistan’daki Han büyüme oranları, 1970'lerin sonu ve 1980'lerin başındaki büyük Çin ekonomik reformlarını takip eden on yılda gözle görülür bir düşüş yaşadı. Ancak 1990'larda bir kez daha Uygur büyüme oranlarını önemli ölçüde geride bırakmıştır.
Joniak-Lüthi, 1980'lerden sonra Doğu Türkistan’a gerçekleşen Han göçünü "ekonomik kazanç arayışının yönlendirdiği", büyük ölçüde bireyler tarafından organize edilen ve çoğunlukla gönüllü olan bir göç olarak tanımlamıştır.
Ayrıca, bu Han göç dalgaları nedeniyle Uygurların 2000'lerin ortalarında Doğu Türkistan’da muhtemelen azınlık haline geldiğini de belirtmiştir.
Çin'in resmi istatistikleri şu anda Doğu Türkistan’daki Uygur nüfusunu Han nüfusundan daha fazla gösterirken, bazı akademisyenler resmi Han sakinlerinin gerçek sayısının oldukça yüksek olduğunu, çünkü birçok Han'ın bölgeye göç ettikten sonra hanelerini kaydettirmeyi önemli bir süre ertelemeye çalıştığını öne sürüyor.
Bu arada, Çin'in Global Times, China News ve Tianshan Network gibi devlet kuruluşları, Çin'in 2021'deki yedinci ulusal nüfus sayımı verilerinin açıklanmasının ardından, Doğu Türkistan’daki Han nüfusunun önceki on yıla göre %24,86 oranında arttığını, Uygur nüfusunun ise yalnızca %16,2 oranında arttığını bildirdi.
Bu bilgi kontrolünde kullanılan nüfus sayımı verileri aşağıdaki kaynaklardan alınmıştır:
1953 ve 1964 için tarih: 1949-2009: Sincan'daki Etnik Azınlıkların Gelişimi Raporu
1982'den 2020'ye Uygurlara İlişkin Veriler - Sincan Nüfus Dinamikleri ve Verileri
Han Çinlilerine İlişkin 1982 Verileri - Üçüncü Ulusal Nüfus Sayımı, Cilt IV: Çeşitli Etnik Grupların Nüfusu
Han Çinlileri Hakkında 1990 ve 2000 Yıllarına Ait Veriler - Sincan'da Beşinci Nüfus Sayımı Bülteni
Han Çinlilerine ilişkin 2010 ve 2020 verileri - Sincan'da Yedinci Ulusal Nüfus Sayımı Bülteni. RFA/SP
