Çin’in yeni “etnik birlik” yasası Doğu Türkistan’daki baskıyı kurumsallaştırabilir

Çin Ulusal Halk Kongresi’nde görüşülen tasarı, Devlet Başkanı Şi Cinping döneminde geliştirilen yeni etnik yönetim yaklaşımını resmileştirmeyi hedefliyor. Bu yaklaşım, farklı etnik kimliklerin ayrı bir kültürel alan oluşturmasından ziyade “tek bir Çin ulusal kimliği” etrafında birleşmesini öngörüyor.

Doğu Türkistan’da yeni bir baskı dalgası endişesi

Tasarı özellikle Doğu Türkistan’da yaşayan Uygurların kültürel ve dini hakları açısından büyük tartışma yaratmış durumda. İnsan hakları kuruluşlarına göre yasa, zaten yoğun güvenlik politikalarının uygulandığı bölgede devletin denetimini daha da artırabilir.

Son yıllarda bölgede geniş çaplı gözetim sistemleri kurulmuş, yüz tanıma kameraları ve kimlik kontrolleri günlük yaşamın parçası haline gelmiş durumda. Uygurların yoğun olarak yaşadığı şehirlerde güvenlik noktalarının sayısı artarken, biyometrik veri toplama ve dijital takip uygulamaları da yaygınlaştırıldı.

Yeni yasa ile birlikte bu tür uygulamaların “ulusal birlik ve güvenliği koruma” gerekçesiyle daha geniş bir yasal dayanak kazanabileceği ifade ediliyor.

Mandarin zorunluluğu ve dil politikası

Yasanın en dikkat çekici yönlerinden biri eğitim ve dil politikaları. Tasarıya göre okullarda temel derslerin Mandarin Çincesi ile verilmesi teşvik edilecek ve bu dil eğitim sisteminin merkezine yerleştirilecek.

Bu değişiklik, Doğu Türkistan’daki Uygur okullarında uzun yıllar kullanılan ana dilde eğitim uygulamalarının büyük ölçüde sona ermesine yol açabilir. Eleştirmenlere göre Mandarin merkezli eğitim politikası, Uygur dilinin kamusal hayattaki kullanımını ciddi biçimde sınırlandırabilir.

Uzmanlar, dil politikalarının yalnızca eğitimle sınırlı kalmayacağını ve kamu kurumları, medya ile kültürel alanlarda da standart Çince kullanımının artırılacağını öngörüyor.

“Tek kimlik” anlayışı

Tasarı, Çin’deki 56 resmi etnik grubun “Çin ulusunun ortak topluluğu” anlayışı etrafında birleşmesini hedefliyor. Bu yaklaşımda Han Çinlisi kültürü merkezi konuma yerleştirilirken diğer etnik kültürler daha çok “tamamlayıcı unsurlar” olarak tanımlanıyor.

Bu çerçevede devlet kurumları, eğitim sistemi, medya ve sosyal kuruluşlar dahil olmak üzere toplumun geniş kesimlerine ulusal birlik bilincini yayma görevi veriliyor.

Eleştirmenlere göre bu yaklaşım, Doğu Türkistan’daki Uygurların tarihsel ve kültürel kimliğinin giderek zayıflamasına yol açabilir.

Kültürel ve dini alanlarda kontrol

Doğu Türkistan’da son yıllarda dini faaliyetler üzerindeki denetimin giderek arttığı biliniyor. Camiler, dini eğitim ve geleneksel uygulamalar sıkı kontrol altında tutulurken bazı kültürel faaliyetlerin de sınırlandırıldığı yönünde raporlar bulunuyor.

Bazı durumlarda Uygur kültürüne ait müziklerin veya dini içeriklerin dahi yasaklanabildiği ve bu tür içerikleri paylaşan kişilerin gözaltına alınabildiği bildiriliyor. Bu uygulamalar, bölgedeki kültürel ifade alanının giderek daraldığı yönündeki eleştirileri güçlendiriyor.

Yeni yasa ile birlikte “ulusal birliğe zarar verdiği” düşünülen faaliyetlerin daha geniş biçimde cezalandırılabileceği ifade ediliyor.

Zorunlu entegrasyon politikaları

Pekin yönetimi Doğu Türkistan’da yalnızca güvenlik ve dil politikalarıyla değil, sosyal programlar aracılığıyla da entegrasyonu teşvik etmeye çalışıyor.

Bunlardan biri “eşleşme programı” olarak bilinen uygulama. Bu program kapsamında çok sayıda Çinli devlet görevlisi Uygur ailelerle eşleştirilerek onların evlerinde kalıyor ve günlük yaşamlarını gözlemliyor. Resmi açıklamalara göre programın amacı ekonomik kalkınmayı ve toplumsal entegrasyonu artırmak. Ancak insan hakları savunucuları bu uygulamanın yoğun bir sosyal gözetim mekanizması olduğunu savunuyor.

Uluslararası tartışmalar sürüyor

Doğu Türkistan’daki politikalar son yıllarda uluslararası toplumun en çok tartıştığı konular arasında yer alıyor. Birçok insan hakları kuruluşu bölgede zorla çalıştırma, kitlesel gözaltı ve kültürel asimilasyon gibi uygulamaların bulunduğunu ileri sürüyor.

Çin hükümeti ise bu iddiaları reddediyor ve uygulanan politikaların terörle mücadele, radikalleşmenin önlenmesi ve ekonomik kalkınma amacı taşıdığını savunuyor.

Ancak yeni etnik birlik yasası taslağı, Pekin yönetiminin azınlık politikalarında daha merkezi ve güvenlik odaklı bir yaklaşım benimsediğini gösteren önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

Doğu Türkistan’ın geleceği

Uzmanlara göre yasa kabul edilirse Doğu Türkistan’da halihazırda uygulanan birçok politika daha güçlü bir hukuki dayanak kazanacak. Dil, eğitim, kültür ve sosyal yaşam alanlarında devlet kontrolünün artması beklenirken, Uygur kimliğinin kamusal alandaki görünürlüğünün daha da azalabileceği belirtiliyor.

Bu nedenle yeni düzenleme yalnızca bir hukuk metni olarak değil, Çin’in etnik politikalarında uzun vadeli bir dönüşümün parçası olarak görülüyor. Özellikle Doğu Türkistan’daki gelişmelerin, yasanın gerçek etkisini ortaya koyacak en önemli göstergelerden biri olacağı ifade ediliyor.