Dünya Uygur Kongresi (DUK), 16 Ekim 2026 tarihli haftalık bülteninde Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerine ilişkin yeni gelişmeleri kamuoyuyla paylaştı. Bülten kapsamında zorla çalıştırma iddialarından yapay zekâ destekli gözetim faaliyetlerine, Uygur diasporasına yönelik baskı iddialarından Çin’in sınır ve seyahat politikalarına kadar çeşitli konular ele alındı.
DUK’un gündeme taşıdığı gelişmeler, Doğu Türkistan’daki insan hakları meselesinin yalnızca bölgedeki uygulamalarla sınırlı olmadığını; uluslararası ticaret, teknoloji, sınır ötesi baskılar ve temel özgürlükler gibi alanlarla da doğrudan bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor.
Su ürünleri sektöründe zorla çalıştırma iddiaları
Haftalık bültenin dikkat çeken başlıklarından biri, Doğu Türkistan’daki su ürünleri yetiştiriciliği sektöründe zorla çalıştırma iddialarına ilişkin yayımlanan araştırma oldu.
The Outlaw Ocean Project tarafından hazırlanan ve The Globe and Mail’de yayımlanan araştırma, bölgedeki su ürünleri üretimi ile zorla çalıştırma iddiaları arasındaki bağlantıları gündeme taşıdı.
Zorla çalıştırma, bir kişinin özgür iradesi dışında tehdit, baskı veya yaptırım altında çalışmaya mecbur bırakılması anlamına geliyor. Uluslararası insan hakları ve çalışma standartları bakımından ciddi bir ihlal olarak kabul edilen bu uygulama, Doğu Türkistan hakkında uzun süredir devam eden tartışmaların da merkezinde bulunuyor.
Araştırmanın gündeme gelmesi, uluslararası tedarik zincirlerinde yer alan şirketlerin ürünlerin üretim koşullarını ne ölçüde denetlediği sorusunu yeniden öne çıkardı. Özellikle gıda ve su ürünleri ticaretinde, üretimin hangi koşullarda gerçekleştirildiğinin izlenmesi ve olası hak ihlallerine karşı etkili denetim mekanizmalarının kurulması önem taşıyor.
Doğu Türkistan kaynaklı ürünlerin uluslararası pazarlara ulaşması konusunda gündeme gelen iddialar, şirketlerin tedarik zincirlerinde insan hakları risklerini belirleme ve bu riskleri önleme sorumluluğunu da tartışmaya açıyor.
Uygur diasporasına yönelik dijital gözetim
Bültende yer verilen bir diğer önemli başlık, Çin bağlantılı aktörlerin yapay zekâ teknolojilerini kullanarak muhalifleri, gazetecileri, dini toplulukları ve Uygurları hedef aldığına ilişkin bulgular oldu.
Anthropic tarafından yayımlanan tehdit istihbaratı raporuna ilişkin değerlendirmeler, yapay zekâ sistemlerinin kötüye kullanılması ve dijital gözetim faaliyetlerinde kullanılması konusundaki endişeleri yeniden gündeme getirdi.
Dünya Uygur Kongresi’nin aktardığı bilgilere göre, Çin merkezli ve Çin’in güvenlik, propaganda veya din işleri yapılarıyla bağlantılı olduğu öne sürülen aktörlerin faaliyetleri arasında Uygur diasporasına yönelik izleme çalışmaları da bulunuyor.
Bültende aktarılan bulgulara göre, 100’den fazla WhatsApp grubu ile onlarca Telegram kanalının takip edildiği bildirildi. Söz konusu faaliyetlerde kişilerin kimliklerinin belirlenmesi, hassas bilgilerinin tespit edilmesi ve savunmasızlık oluşturabilecek durumların analiz edilmesinin hedeflendiği belirtildi.
Özellikle Doğu Türkistan’da yaşayan aile üyeleriyle bağlantılar ve aile ayrılıklarının oluşturduğu hassasiyetlerin, diaspora mensupları üzerinde baskı kurmak amacıyla kullanılabileceğine ilişkin endişeler dile getirildi.
Bu iddialar, yurt dışında yaşayan Uygurların yalnızca bulundukları ülkelerdeki güvenlik ve özgürlük meseleleriyle değil, memleketlerindeki aileleriyle olan ilişkileri üzerinden de baskı riskiyle karşılaşabilecekleri yönündeki kaygıları artırıyor.
Türkiye’deki Uygur kültürel faaliyetleri de gündeme geldi
Dünya UUygurKongresi’nin bülteninde aktarılan bulgular arasında, Türkiye’de gerçekleştirilen Uygur kültürel etkinliklerinin izlendiğine ilişkin iddialar da yer aldı.
Ayrıca Uygur diasporasında görev yapan gazetecilere yönelik koordineli şikâyet kampanyaları, itibarsızlaştırma girişimleri ve bot hesaplar aracılığıyla içeriklerin etkisizleştirilmesine yönelik planlardan söz edildi.
Bu iddialar, dijital platformların yalnızca iletişim ve haberleşme amacıyla kullanılmadığını; aynı zamanda diaspora toplulukları üzerinde baskı kurmak, bilgi akışını etkilemek ve insan hakları savunucularının faaliyetlerini zorlaştırmak için de kullanılabileceği yönündeki endişeleri gündeme getiriyor.
Çin’in yeni seyahat düzenlemesi insan hakları tartışmalarını artırdı
Bültende öne çıkan bir diğer konu, Çin’de 15 Eylül 2026 tarihinde yürürlüğe giren yeni giriş-çıkış düzenlemeleri oldu.
İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), yeni düzenlemelerin Çin vatandaşlarının ve yabancıların ülkeden ayrılmasının engellenmesi konusunda yetkililere daha geniş bir takdir alanı sağlayabileceği uyarısında bulundu.
Örgütün değerlendirmesine göre, ulusal güvenlik gerekçelerinin geniş biçimde tanımlanması, kişilerin seyahat özgürlüğünü kısıtlayan uygulamaların kapsamını genişletebilir. Düzenlemenin bazı durumlarda üç yıla kadar çıkış yasağına imkân tanıyabildiği ve bazı yasaklar hakkında kişilere önceden bilgi verilmemesinin mümkün olabildiği de aktarıldı.
İnsan Hakları İzleme Örgütü, bu hükümlerin kişilerin bir ülkeden ayrılma hakkı bakımından ciddi sorunlar doğurabileceğine dikkat çekti.
Seyahat özgürlüğü, uluslararası insan hakları hukukunun temel unsurlarından biri olarak kabul ediliyor. Bir kişinin ülkesinden ayrılma hakkının kısıtlanması, özellikle siyasi baskı, keyfî uygulamalar veya ayrımcılık iddialarının bulunduğu durumlarda daha kapsamlı insan hakları sorunlarına yol açabiliyor.
Uygurlar açısından pasaport ve seyahat kısıtlamaları
Bültende, yeni düzenlemelerin Uygurlar ve diğer baskıya maruz kaldığı bildirilen topluluklar üzerindeki olası etkileri de ele alındı.
İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün değerlendirmesine atıfla, Doğu Türkistan’da 2016 yılında yürütülen geniş çaplı güvenlik operasyonları sırasında daha önce verilmiş pasaportların toplatıldığı hatırlatıldı.
Bazı Uygurların günümüzde yurt dışına seyahat edebildiği belirtilmekle birlikte, bölgedeki seyahat özgürlüğüne ilişkin ciddi kısıtlamaların devam ettiğine yönelik endişeler dile getirildi.
Seyahat kısıtlamaları, diaspora ile aile bağlarının sürdürülmesi, eğitim ve çalışma amacıyla yurt dışına çıkılması ve uluslararası topluma ulaşılması açısından da önemli sonuçlar doğurabiliyor.
Bu nedenle yeni düzenlemelerin uygulamada nasıl kullanılacağı, çıkış yasaklarının hangi gerekçelerle uygulanacağı ve kişilerin bu kararlara karşı hangi hukuki yollara başvurabileceği yakından takip edilmesi gereken başlıklar arasında bulunuyor.
Uygur mahkûmların serbest bırakılması çağrısı
Dünya UyUyguKongresi’ni önceki haftalık açıklamalarında da yer verilen bir diğer başlık, Çin’de tutuklu veya hapsedilmiş Uygurların durumu ve uluslararası kamuoyunun bu konudaki girişimleri oldu.
DUK, daha önce insan hakları kuruluşlarıyla birlikte Çin yönetimine yönelik bir açık mektuba katılarak vicdan mahkûmlarının serbest bırakılması, sınır ötesi baskıların sona erdirilmesi ve insan hakları yükümlülükleriyle bağdaşmadığı belirtilen düzenlemelerin gözden geçirilmesi çağrısında bulunmuştu.
Söz konusu çağrıda Dr. Gülşen Abbas, Ekpar Asat, Rahile Davut ve İlham Tohti’nin isimleri özellikle öne çıkarılmıştı.
Bu isimler, Uygur meselesinde farklı alanlarda yaşanan insan hakları sorunlarını temsil eden örnekler olarak uluslararası kamuoyunun gündeminde yer alıyor. İnsan hakları kuruluşları, bu kişilerin durumlarının açıklığa kavuşturulması ve serbest bırakılmaları yönündeki taleplerini sürdürüyor.
Çin yönetiminin insan hakları konusundaki eleştirilere karşı tutumu ve uluslararası kuruluşların çağrılarına vereceği yanıt, önümüzdeki dönemde Uygur meselesinin diplomatik boyutunu etkileyebilecek unsurlar arasında bulunuyor.
İnsan hakları ihlalleri uluslararası ticaret ve teknolojiyle kesişiyor
Dünya UyUyguKongresi’nin gündeme taşıdığı konular birlikte değerlendirildiğinde, Doğu Türkistan’daki insan hakları tartışmalarının birden fazla alanda yoğunlaştığı görülüyor.
Zorla çalıştırma iddiaları, uluslararası şirketlerin tedarik zincirlerindeki sorumluluklarını gündeme getirirken; yapay zekâ destekli gözetim iddiaları teknolojinin insan hakları açısından nasıl denetlenmesi gerektiği sorusunu öne çıkarıyor.
Yeni seyahat düzenlemeleri ise devletlerin güvenlik gerekçeleriyle uyguladığı kısıtlamaların temel haklar üzerindeki etkisini yeniden tartışmaya açıyor.
Uygur diasporasına ilişkin iddialar, insan hakları sorunlarının yalnızca Doğu Türkistan sınırları içinde kalan bir mesele olarak ele alınamayacağını da gösteriyor. Yurt dışında yaşayan kişilerin ifade özgürlüğü, örgütlenme hakkı, aileleriyle iletişim kurabilmesi ve kültürel kimliklerini koruyabilmesi de bu tartışmanın önemli parçalarını oluşturuyor.
Uluslararası toplum açısından temel meselelerden biri, bu iddiaların bağımsız biçimde incelenmesi, sorumlulukların somut kanıtlarla belirlenmesi ve insan hakları ihlallerine karşı etkili mekanizmaların işletilmesi olarak öne çıkıyor.
Doğu Türkistan meselesinde uluslararası denetim çağrısı
Dünya UyUyguKongresi’nin 16 Ekim tarihli haftalık bülteni, Doğu Türkistan’daki insan hakları sorunlarının uluslararası gündemdeki yerini koruduğuna işaret ediyor.
Bültende ele alınan zorla çalıştırma iddiaları, dijital gözetim faaliyetleri ve seyahat kısıtlamaları; insan haklarının korunması, uluslararası şirketlerin sorumlulukları ve teknolojinin kötüye kullanılmasının önlenmesi açısından kapsamlı bir değerlendirmeyi gerekli kılıyor.
İnsan hakları kuruluşlarının çağrıları doğrultusunda, iddiaların bağımsız şekilde araştırılması, etkilenen kişilerin haklarının korunması ve uluslararası yükümlülüklerin yerine getirilmesi önem taşıyor.
