Doğu Türkistan’da Uygur Türklerine yönelik baskıların boyutunu ortaya koyan yeni bir araştırma, Çin yönetiminin gözaltında hayatını kaybeden bir Uygur Türkünün ölümüne ilişkin ailesine farklı bilgi verdiğini ortaya çıkardı.
Radio Free Asia’nın 15 Ekim 2026 tarihli haberine göre, Aksu’da yaşayan Uygur Türkü Yasincan Tohti, 2018 yılında Çinli yetkililerin “dini radikallik” şüphesiyle gözaltına almasının ardından hayatını kaybetti. Ailesine ise ölümünün bir trafik kazası sonucu gerçekleştiği söylendi.
RFA’nın Aksu’daki polis yetkilileriyle yaptığı görüşmeler, Tohti’nin gözaltında hayatını kaybettiğine işaret eden bilgiler ortaya koydu. Böylece ailesine yıllar önce aktarılan ölüm gerekçesi ciddi biçimde sorgulanır hâle geldi.
Ailesi ölüm haberine inanmakta zorlandı
Belçika’da yaşayan Tohti’nin kız kardeşi Reyhangul, 2018 yılında kardeşinin ölüm haberini aldığında açıklamanın kendisini şüpheye düşürdüğünü anlattı.
Reyhangul, kardeşinin sözde “yeniden eğitim” merkezinde tutulduğu hâlde nasıl trafik kazasında ölebileceğini sorguladığını belirtti. Doğu Türkistan’da yaşayan diğer kız kardeşinin ise kendilerine polisin bu yönde bilgi verdiğini ve mevcut şartlarda daha fazla soru soramadıklarını söylediğini aktardı.
Ailenin o dönemde ölümün gerçek nedenini araştırma imkânı bulamadığı, olayın üzerindeki belirsizliğin yıllarca devam ettiği bildirildi.
Polis yetkililerinin açıklamaları çelişti
RFA, Yasincan Tohti’nin ölümüne ilişkin daha fazla bilgi edinmek amacıyla bu ay Aksu’daki Qartal Bazaar polis karakoluyla telefon üzerinden görüştü.
Karakol amiri ile görevli bir polis memurunun verdiği bilgiler, 2018 yılında aileye aktarılan trafik kazası açıklamasıyla çelişti.
Polis yetkililerinin ifadelerinde Tohti’nin gözaltında geçirdiği süreye ilişkin farklı bilgiler de yer aldı. Karakol amiri, Tohti’nin beş veya altı ay boyunca gözaltında bulunduğunu belirtirken bir polis memuru, hastaneye kaldırılmasının gözaltına alınmasından dokuz veya on gün sonra gerçekleştiğini söyledi.
RFA, bu sürelerin tam olarak hangi gözaltı dönemini ifade ettiğini bağımsız olarak doğrulayamadığını kaydetti. Bununla birlikte araştırma, Tohti’nin son gözaltısı sırasında hayatını kaybettiğini ve ölümünün bir trafik kazasından kaynaklandığı yönündeki önceki açıklamanın gerçeği yansıtmadığını ortaya koyan bilgiler içeriyor.
Oğlunu Mısır’a eğitim için göndermesi şüphe nedeni oldu
1980 yılında Aksu’da doğan Yasincan Tohti, hayatını aynı şehirde geçirdi. İlkokul düzeyinde eğitim alabilen Tohti, oğlunun daha iyi eğitim görmesini istiyordu.
Bu amaçla henüz beş yaşındaki oğlu Hebibulla Yasin’i Mısır’a gönderdi. Mısır’da yaşayan kız kardeşi de çocuğun bakımını üstlendi.
RFA’nın aktardığı bilgilere göre Tohti, oğlunun yurt dışında bulunması nedeniyle 2016-2018 yılları arasında dört ayrı kez gözaltına alındı. Çinli yetkililer, kendisini “dini radikallik” şüphesiyle sorguladı ve kısa sürelerle sözde “yeniden eğitim” uygulamalarına tabi tuttu.
Yetkililerin baskısı sonucunda Tohti’nin oğlunu Mısır’dan geri getirmek zorunda kaldığı, ancak çocuğun Doğu Türkistan’a dönmesinden sonra da üzerindeki şüphelerin devam ettiği belirtildi.
Tohti’nin son kez gözaltına alınmasının nedeninin ise otobüs şoförlüğü yaptığı sırada Müslüman yolcuların ezanla namaz vaktini karşılayabilmeleri için güzergâh üzerinde aracı durdurması olduğu aktarıldı.
RFA’nın araştırmasına göre Tohti, bu son gözaltı sürecinde hayatını kaybetti.
Ailesinin diğer üyeleri de gözaltına alındı
Yasincan Tohti’nin ölümünden yıllar sonra gerçeği araştırmaya çalışan kız kardeşi Reyhangul, ailesinin diğer üyelerinin de Çinli yetkililer tarafından gözaltına alındığını öğrendi.
Kardeşinin ölüm haberini kendisine veren kız kardeşinin “devlet sırlarını sızdırmak” suçlamasıyla, Türkiye’ye seyahat eden annesinin ise “hassas bir ülkeyi ziyaret etmek” gerekçesiyle gözaltına alındığı bildirildi.
Reyhangul, annesi ile kız kardeşinin nerede tutulduğunu ve ne kadar süreyle cezalandırıldıklarını hâlâ bilmediğini söyledi.
Doğu Türkistan’daki baskıların gölgesinde bir ölüm daha
Yasincan Tohti’nin ölümüne ilişkin ortaya çıkan bilgiler, Çin’in Doğu Türkistan’da Uygur Türklerine yönelik gözaltı ve sözde “yeniden eğitim” uygulamalarının yol açtığı insani sorunları yeniden gündeme getirdi.
RFA’nın haberinde, 2018 yılının Uygurların kitlesel biçimde gözaltına alındığı dönemin en yoğun yıllarından biri olduğu hatırlatıldı. Çin yönetimi söz konusu merkezleri mesleki eğitim tesisleri olarak tanımlarken, uygulamalar uluslararası alanda ciddi insan hakları ihlalleri iddialarına konu oldu.
Yasincan Tohti’nin ölümünün ardından ailesine neden trafik kazası açıklaması yapıldığına ilişkin Çinli yetkililer tarafından kamuoyuna sunulmuş kapsamlı bir açıklama ise RFA’nın haberinde yer almadı.
Kaynak: Radio Free Asia (RFA), 15 Ekim 2026.
