Nöbetçi Eczaneler
Norveç merkezli grubun kurucusu Abduveli Eyüp’e göre, son yıllarda Uygur hakları örgütü Uygur Hjelp, Uygur bilim insanları ve diğer bilim profesyonellerinin Çin’de hapsedildiği 200’den fazla vakayı belgeledi.
Bu vakaların en önde gelenleri arasında lisans ve lisansüstü eğitimini Amerika Birleşik Devletleri’nde alan Tursuncan Nurmamat da bulunuyor. Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’dan olan Nurmamat, moleküler biyoloji alanında uzmanlaştı ve 2021’de kaybolduğunda bilim editörü olarak çalışıyordu.
Ayrıca, bilim ve bilim insanları hakkında kurgusal olmayan İngilizce kitapları Uygur diline çevirdi. Çin’deki sosyal medya hesaplarında yayınladığı bu çeviriler için tanınmış takma adı Bilge’yi kullandı.
Nurmamat’ın eski işverenlerinden biri olan Şangay’daki Tongji Üniversitesi, Temmuz 2021’de Özgür Asya Radyosu muhabirlerine Nurmamat’ın tutuklandığını ve o yılın Nisan ayından beri soruşturma altında olduğunu doğruladı.
VOA’nın daha fazla bilgi talebine yanıt olarak Çin’in Washington Büyükelçiliği sözcüsü Liu Pengyu şunları yazdı: “Bu özel durumdan haberdar değilim, dolayısıyla paylaşacak bir şeyim yok. Çin hukuk temelli bir ülkedir ve yargı ile kolluk kuvvetlerinin görevlerini hukuka uygun olarak yerine getirdiklerine inanıyorum.”
Nurmamat Uygur Özerk Bölge polisi tarafından tutuklanmadan hemen önce, merkezi Cambridge, Massachusetts’te bulunan bilimsel dergiler yayıncısı Cell Press’te bilim editörü olarak yeni görevine başladığını duyurdu.
Şu anda Kanada’da yaşayan sürgündeki bir Uygur olan bir arkadaşı, “Zorla ortadan kaybolmadan önce onunla son konuştuğumda, ‘sıkıştığını ve ayrılamadığını’ söyledi” dedi. Kanadalı Uygur, Nurmamat’ı kaybolmadan önce tanıyan ABD’deki diğer sürgün Uygurlarla birlikte VOA’ya durumuyla ilgili ayrıntıları paylaştı. Nurmamat’ın Çin gözetimindeki sağlığına ilişkin endişelerini dile getirdiler ve Doğu Türkistan’daki ailelerinden duydukları korku nedeniyle isimlerinin açıklanmasını istemediler.
Cell Press’in medya ve iletişim müdürü Joseph Caputo, VOA’ya Nurmamat’ın kuruluşta kısa bir süre çalıştığını doğruladı ancak mevcut durumu hakkında daha fazla ayrıntı vermedi.
Uygur Hjelp’ten Abduveli Eyüp VOA’ya verdiği telefon mülakatında, “Çin hükümeti dışında hiç kimse, Uygur entelektüelleri içeren diğer birçok davada olduğu gibi, onun şu anki konumunu veya cezasının süresini bilmiyor” dedi.
Uygur hakları örgütleri, Çin’in 2017’den bu yana Doğu Türkistan’da Türkçe konuşan Uygurlara yönelik baskılarını artırdığını ve 1 milyondan fazla kişinin keyfi olarak gözaltına alınması, zorla çalıştırma, kadınların kısırlaştırılması ve işkence gibi insan hakları ihlallerinde bulunduğunu söylüyor.
Çin’in Uygurlara yönelik muamelesi ABD ve bazı Batılı parlamentolar tarafından soykırım olarak nitelendirildi. Birleşmiş Milletler insan hakları ofisi bu eylemlerin insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini öne sürdü.
Çin, Doğu Türkistan ile ilgili politikaların şiddet içeren terörizm ve ayrılıkçılıkla mücadele bağlamında oluşturulduğunu söyleyerek bu suçlamaları reddediyor ve ABD ile Batılı Çin karşıtı güçleri dezenformasyon yaymakla suçluyor.
Uygur bilimine sansür
Eyüp, Nurmamat’ın durumunu Uygur bilimini ve bilim insanlarını etkileyen daha geniş sansürün önemli bir örneği olarak tanımladı.
“VOA’ya konuşan Eyüp, “Çin hükümeti [Nurmamat] gibi yurtdışında eğitim görmüş ve demokratik özgürlükleri deneyimlemiş Uygur bilim insanlarını hedef aldı. “Uygurca çeviriler ve bilim materyalleri de dahil olmak üzere yaptığı çalışmalar onu hedef haline getirdi.”
Eyüp, Nurmamat’ın bilim alanında Uygurca çeviri yaparak ve yazarak Çin’in eğitimde Uygur dilini bastırma çabalarına doğrudan meydan okuduğunu belirtti.
Uygurlar, geçtiğimiz yirmi yıl boyunca Çinli yetkililerin Doğu Türkistan’daki K-12 okullarında ve üniversitelerde Uygur dilini bilimle ilgili derslerden kademeli olarak çıkardığını gözlemledi.
Eyüp ayrıca Nurmamat’ın durumunu, önde gelen Uygur coğrafyacı ve Nurmamat’ın lisans ve yüksek lisans derecelerini tamamladığı Sincan Üniversitesi’nin eski rektörü Taşpolat Tiyip’in durumuyla karşılaştırdı.
Tiyip, Nurmamat’ın tutuklanmasından dört yıl önce, 2017 yılında bilimsel bir konferans için Pekin’den Berlin’e seyahat ederken ortadan kayboldu. O zamandan beri nerede olduğuna ya da hakkındaki suçlamalara dair hiçbir bilgi yok.
Eyüp, “Sincan Üniversitesi’nin web sitesi bile Nurmamat’ın kaydını tarihi başkanlar listesinden çıkardı, ancak 1949’da Tayvan’a kaçan eski bir başkanı hâlâ listeliyor” dedi.
ABD eğitiminin tehlikeleri
Nurmamat, 2009 sonbaharında Wyoming Üniversitesi’nde moleküler biyoloji alanında doktora çalışmalarına başladı ve ardından 2018’de tamamladığı burs için Kaliforniya Üniversitesi’ne geçti.
Bursu sırasında Nurmamat, 2017 yazında Shihezi Üniversitesi’nde bir iş görüşmesi için Doğu Türkistan’a gitti. Eşi Nurimangul ve ABD doğumlu 5 yaşındaki kızları Tumaris’i de yanına alarak ABD’deki bursunun ardından Çin’de bir iş bulma umuduyla Çin’e gitti.
“Havaalanında Çinli yetkililer tarafından sorgulandı ve kendisine ve eşine ait Çin pasaportlarına el konuldu. Sorgudan kurtulan tek kişi ABD pasaportu taşıyan kızları oldu,” diyor bir arkadaşı.
Haftalar süren sorgulamadan sonra Çinli yetkililer Nurmamat’ın bursunu tamamlaması için ABD’ye dönmesine izin verdi ancak katı koşullar getirdi: Amerikan vatandaşı olan eşi ve kızı Çin’de kalmak zorundaydı.
Arkadaşı, “Ayrıca bursu sona erdiğinde Çin’e döneceğine dair söz vermesi gerekiyordu,” diye ekledi.
Tehlikeli dönüş
Nurmamat, 2018’de bursunun tamamlanmasının ardından Çin’e dönme konusunda önemli endişeler taşıdığını dile getirdi.
“Hâlâ gerçekten endişeliyim. Shihezi Üniversitesi sürekli dönmemi istiyor; ancak geçen yaz yaşadıklarımdan sonra dönmeye korkuyorum” diyen Nurmamat, 11 Nisan 2018’de bir mesajlaşma uygulaması aracılığıyla ABD’deki arkadaşına bir itirafta bulundu ve bu itirafın ekran görüntüsü VOA ile paylaşıldı. “Ailem bana katılamadı. Pasaportlarını geri alabileceklerini ve ABD’de bana katılabileceklerini umuyorum.”
Bu korkulara rağmen Nurmamat, Sincan Üniversitesi mezunu olan eşinin serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla 2018 yazında Çin’e geri döndü. Arkadaşına göre, eşi 2017’den beri ev hapsindeydi ve daha sonra bir milyondan fazla Uygur’un tutulduğu “mesleki eğitim merkezi” olarak bilinen bir gözaltı tesisinde gözaltına alındı.
Arkadaşı, “Nurmamat, Çinli yetkililere verdiği sözü tutmanın karısının ve ABD doğumlu kızlarının serbest kalmasına yardımcı olacağını düşündü” dedi.
Ancak Nurmamat doğrudan eşinin tutuklu bulunduğu Doğu Türkistan’a dönmek yerine Şanghay’daki Tongji Üniversitesi’nde bir araştırma pozisyonu aldı. Şanghay’ın daha güvenli olacağına inanıyor ve sonunda ailesiyle yeniden bir araya gelmeyi umuyordu. Ancak çabaları boşa çıktı ve sonunda kendisinden önceki diğer Uygur aydınlarının yolunu izleyerek tutuklandı ve gözaltına alındı.