Nöbetçi Eczaneler
Yücel Tanay
Ahmetcan Kasım, Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden milli bir liderdi. Onun yaşamı, yalnızca bir siyasi mücadele değil, aynı zamanda unutulmaya yüz tutmuş bir halkın özgürlük arayışının da simgesidir.
Buna karşın, Doğu Türkistan’ın Çin tarafından işgalinde kilit rol oynayan iki işbirlikçi hain vardı: Seyfettin Ezizi ve Burhan Şahidi. Bu iki isim, Çin’in bölge üzerindeki kontrolünü pekiştirmede aktif görev alarak, halkın bağımsızlık mücadelesini büyük ölçüde baltalamışlardır. Ahmetcan Kasım gibi milli mücadele önderleriyle asla karıştırılmamalıdırlar.
Ahmetcan Kasım: Sovyet Belgelerinde Kaybolan Bir Doğu Türkistan Lideri
20. yüzyılın karmaşık siyasi coğrafyasında, Doğu Türkistan’dan yükselen bir ses vardı: Ahmetcan Kasım. O, sadece bir lider değil; halkının özgürlük arzusu ve kimliği için mücadele eden bir semboldü. Ne var ki, Sovyetler Birliği’nin gölgesinde bu mücadele trajik bir sona ulaştı.
Sovyet arşivleri, Kasım’ın hikayesini resmi ve soğuk belgelerle anlatır. Orada milliyetçi hareketlerin Sovyetler tarafından nasıl titizlikle izlendiğini, desteklenip bir o kadar da kuşkuyla karşılandığını görürüz.
Ahmetcan Kasım, bazen bir müttefik, bazen de bir tehdit olarak kaydedildi. Fakat en nihayetinde, Stalin’in Büyük Temizlikleri sırasında “anti-Sovyet faaliyetler” suçlamasıyla tutuklandı ve hayatına son verildi.
Bu trajedi, sadece bir insanın değil, aynı zamanda Doğu Türkistan’daki bir milletin tarihinin de bir yansımasıdır. Sovyet belgeleri, ideolojiler ve güç mücadeleleri arasında ezilen kimliklerin sessiz çığlığıdır. Ahmetcan Kasım’ın yaşamı ve ölümü, bize o dönemin acı gerçeklerini, özgürlük ve bağımsızlık mücadelesinin ne kadar zorlu olduğunu gösteriyor.
Bugün, onun adını ve mücadelesini anmak, Doğu Türkistan tarihini anlamak kadar önemlidir. Çünkü unutulan tarih, tekrarlanan hataların da habercisidir.
Ahmetcan Kasım Nasıl Bir Liderdi?
Ahmetcan Kasım’ın liderliğe yürüdüğü topraklar, masallardaki uzak diyarlar gibi görünse de, aslında dünyanın en karmaşık jeopolitik alanlarından biriydi. 1940’lı yıllarda Doğu Türkistan:
Kuzeyde Stalin’in Sovyetler Birliği ile komşuydu; komünist ideoloji ve silah desteği buradan geliyordu.
Doğuda ise Çin’in milliyetçi Kuomintang yönetimi vardı ve bölgeyi asimile etmek istiyordu.
Güneyde İngiliz etkisindeki Hindistan pasifti; gerçek bir destek sunmuyordu.
İçeride ise Uygur, Kazak, Kırgız gibi farklı topluluklar arasında kabilecilik hâkimdi; ortak bir ordu, dil ya da tarihsel hafıza yoktu.
Kasım’ın bu ortamda geleneksel ya da sadece İslami bir lider gibi davranması, kısa sürede bölünmeye ve bölgenin daha büyük bir imparatorluk tarafından yutulmasına yol açabilirdi. Bu yüzden onun politikası devrimci değil, zorunlu ve pragmatikti.
Neden Geleneksel Olamadı?
Gelenekselcilik, halkın kültürel köklerine yaslanmak demektir; ancak:
Halkın büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyor, teknolojiyle tanışmamış ve siyasi farkındalıktan uzaktı.
Medrese eğitimi çağın gerisindeydi; askeri teknoloji, lojistik ve istihbarat altyapısı yoktu.
Emirlikler ve şeyhlikler arasındaki çatışmalar, dış tehlikelere karşı birlik oluşturulmasını engelliyordu.
Kasım bu yüzden romantik bir gelenekçilik yerine realist bir stratejinin temsilcisiydi. Amacı din karşıtlığı değil, milletinin ayakta kalabileceği sağlam bir zemin hazırlamaktı. Bu zemini oluşturmanın yolu ise kabilecilikten çıkmak, birleştirici bir liderlik göstermek ve dış destek sağlamaktı.
Sovyetler ile İşbirliği: İhanet Değil, Zorunluluk
Kasım, Sovyetler ile işbirliği yaptığı için eleştirildi. Fakat sormak gerekir: Başka kiminle işbirliği yapabilirdi?
Türkiye henüz NATO’ya girmemiş, bölgesel anlamda el uzatabilecek durumda değildi.
Hindistan pasifti, Müslüman dünyası ise sömürgeler altında ve desteğe uzak durumdaydı.
Çin ise doğrudan işgalciydi.
Sovyetler, Kasım için tek gerçek seçimdi çünkü:
Silah, eğitim ve propaganda desteği verebiliyorlardı.
Ahmetcan Kasım, ne kutsal bir kahraman ne de hain bir figürdü. O, tarihin tam ortasında, devlerin gölgesinde kalan bir halkın kurtuluş stratejisini yazmaya çalışan gerçekçi bir liderdi.
Seyfettin Ezizi ve Burhan Şahidi: Çin’in Doğu Türkistan’ı Kontrol Sürecindeki İki Hain
Ahmetcan Kasım, Doğu Türkistan’ın bağımsızlığı için mücadele eden milli bir liderdi. Seyfettin Ezizi ve Burhan Şahidi ise
Çin’in Doğu Türkistan’ı tamamen kontrol altına alması sürecinde kilit rol oynayan iki hain olarak hafızalara kazındı. Onlar, Kasım ile asla karıştırılmamalıdır.
Her iki isim de Çin yönetimiyle işbirliği yaparak, Doğu Türkistan’ın Çin kolonizmine hızlı girmesinde etkili rol oynamışlardır.
Kaynaklar
1. Starr, S. Frederick. Xinjiang: China’s Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004.
2. Brophy, David. Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier. Harvard University Press, 2016.
3. Millward, James A. Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007.
4. Doğu Türkistan Cumhuriyeti – Vikipedi
5. Doğu Türkistan Bağımsızlık Hareketi – Vikipedi
6. Doğu Türkistan Bağımsızlık Savaşı – Cungarya’da Devrim