Belgede yer alan ifadeler, uluslararası insan hakları kuruluşlarının yıllardır dile getirdiği iddiaları yeniden gündeme taşırken, Çin’in Doğu Türkistan’daki dini hayatı sistematik biçimde kriminalize ettiği yönündeki değerlendirmeleri de güçlendiriyor.
“Suç” Sayılan Fiiller Günlük Dini Yaşamın Parçası
Belgede Abdullah Metqurban’ın 2005-2013 yılları arasında gerçekleştirdiği ve “aşırıcılık” kapsamında değerlendirildiği belirtilen davranışlar dikkat çekiyor.
Buna göre suç delili olarak gösterilen uygulamalar arasında;
- Cuma namazına gitmek,
- Dini sohbetleri dinlemek,
- Sakal bırakmak,
- Namazda elleri kaldırarak dua etmek,
- Ramazan orucu tutmak,
- Paçası kısa pantolon giymek,
- Nikâhını dini usulle kıydırmak,
- Eşinin başörtüsü ve uzun kıyafet giymesine izin vermek veya teşvik etmek,
- Mahallede düzenlenen dini yardım toplantılarına katılmak,
- 2012 yılında cami inşaatı için ücretsiz çalışmak ve bağış yapmak,
- Camiye seccade götürmek,
- Evde yemek yerken geleneksel “dastarhan” örtüsünü kullanmak,
- Yemek sonrası dua etmek,
- Alışverişte helal-haram hassasiyeti gözetmek,
- Selamı İslami usulle vermek,
- Yeni doğan çocuğuna isim vermesi için imam çağırmak,
- 2007 yılında okul tatilinde kızına dini bilgiler öğretmek
gibi günlük dini ve kültürel pratikler yer alıyor.
Belgede, bu faaliyetlerin “dini aşırıcılık düşüncesiyle zehirlenmenin” göstergesi olarak değerlendirildiği ve bunun sonucunda Metqurban’ın 2017 yılında gözaltına alındığı, daha sonra da dokuz yıl hapse mahkûm edildiği ifade ediliyor.
“75 Dini Aşırıcılık Belirtisi” Listesi
Uzmanlara göre belgede anlatılanların hukuki zemini, Çin yönetiminin 2014 yılında Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yaygınlaştırdığı ve kamuoyunda “Dini Aşırıcılığın 75 Somut Belirtisi” olarak bilinen resmi eğitim dokümanına dayanıyor.
Söz konusu belgede uzun sakal bırakmak, sigarayı aniden bırakmak, başörtüsü kullanmak, dini toplantılar düzenlemek, farklı camilerde ibadet etmek, fazla miktarda gıda depolamak gibi çok sayıda davranış “aşırıcılık belirtisi” olarak sınıflandırılıyor ve vatandaşlardan bu davranışları güvenlik güçlerine bildirmeleri isteniyordu.
Uluslararası araştırmacılar, bu listenin daha sonra kitlesel gözaltılar için temel referanslardan biri haline geldiğini belirtiyor.
Amnesty International: Mahkûmlar Bu Listeden “Suç” Seçmeye Zorlandı
Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), 2021 yılında yayımladığı kapsamlı raporda, eski kamp tutuklularının ifadelerine yer verdi.
Rapora göre birçok eski tutuklu, kendilerine “75 aşırıcılık belirtisi” listesinin verildiğini ve bu listeden en az iki “suç” seçerek itirafta bulunmaya zorlandıklarını anlattı.
Bazı tanıklar, sigara içmemek, alkol kullanmamak, başka bir ilçedeki camiye gitmek veya fazla miktarda gıda satın almak gibi davranışları “suç” olarak kabul etmek zorunda bırakıldıklarını ifade etti. İtiraf etmeyenlerin ise ceza hücreleriyle tehdit edildiği aktarıldı.
İnsan Hakları Örgütleri: Dini Hayat Kriminalize Edildi
Human Rights Watch, Çin’in terörle mücadele ve aşırıcılıkla mücadele mevzuatının son derece geniş ve muğlak ifadeler içerdiğini, bunun da sıradan dini faaliyetlerin dahi cezalandırılmasına imkân tanıdığını belirtiyor.
Kuruluş, özellikle Sincan’da yayımlanan “75 davranış göstergesi” listesinin dini kimlik ve kültürel yaşama yönelik sistematik baskının önemli araçlarından biri olduğunu değerlendiriyor.
Benzer şekilde Kanada British Columbia Üniversitesi bünyesindeki Xinjiang Documentation Project tarafından arşivlenen resmi Çin belgeleri de söz konusu listenin gerçekten devlet kurumları tarafından kullanıldığını ve mahalle düzeyinde vatandaşların birbirlerini ihbar etmelerinin teşvik edildiğini ortaya koyuyor.
DW: Mahkemelerde Benzer Belgeler İmzalamaya Zorlandılar
Deutsche Welle’nin 2020 yılında yayımladığı araştırmada da eski tutuklular, kamplarda kendilerine 70’i aşkın maddeden oluşan bir belge imzalatıldığını anlattı.
Haberde, bu listenin 2014 yılında yayımlanan “75 dini aşırıcılık belirtisi” dokümanına büyük ölçüde benzediği ve tutukluların bu maddelerden bazılarını kabul etmeye zorlandıkları ifade edildi.
Yeni Belge Neden Önemli?
Sosyal medyada dolaşıma giren Abdullah Metqurban’a ait olduğu belirtilen “itiraf belgesi”, bağımsız olarak doğrulanabilmiş resmi bir mahkeme evrakı niteliğinde olmasa da, içerdiği suçlamaların daha önce uluslararası insan hakları kuruluşlarının raporlarında belgelenen uygulamalarla büyük ölçüde örtüşmesi nedeniyle dikkat çekiyor.
Belgede sıralanan fiillerin büyük bölümünün, yıllardır tanık ifadelerinde ve akademik araştırmalarda Doğu Türkistan’da cezalandırıldığı belirtilen dini uygulamalarla birebir benzerlik göstermesi, sosyal medyada yeniden geniş tartışmalara yol açtı.
Uluslararası insan hakları örgütleri, Birleşmiş Milletler uzmanları ve çok sayıda bağımsız araştırmacı uzun süredir Çin’in Doğu Türkistan’da Uygurların dini ve kültürel kimliğini hedef alan sistematik politikalar yürüttüğünü savunurken; Pekin yönetimi ise tüm uygulamaların “terörizm ve dini aşırıcılıkla mücadele” amacı taşıdığını öne sürüyor.
