Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in son yıllarda hayata geçirdiği en kapsamlı bölgesel projelerden biri olan Batı Çin Kalkınma Programı, işgal altındaki Doğu Türkistan ile Tibet’i yeniden şekillendiriyor. Dev enerji projeleri, otoyollar, hızlı tren hatları, sanayi bölgeleri ve turizm yatırımlarıyla desteklenen program, Pekin tarafından ekonomik kalkınma ve refah projesi olarak sunuluyor. Ancak insan hakları kuruluşları ve bağımsız araştırmacılar, ortaya çıkan tablonun çok daha karmaşık olduğunu belirtiyor.
Eleştirmenlere göre Pekin’in amacı yalnızca bölgesel kalkınma değil; aynı zamanda etnik kimlikleri zayıflatmak, merkezi otoriteyi güçlendirmek ve uluslararası yaptırımlara karşı daha dirençli bir ekonomik yapı oluşturmak.
Toplama Kamplarından Mega Projelere
Birleşmiş Milletler ve çok sayıda insan hakları kuruluşuna göre Çin yönetimi, 2010’lu yılların ortalarından itibaren Doğu Türkistan'da yaklaşık bir milyon Uygur ve diğer Müslüman azınlık mensubunu gözaltı kamplarında tuttu. BM uzmanları söz konusu uygulamaların “insanlığa karşı suç” kapsamına girebileceğini belirtirken, Pekin yönetimi ise tüm suçlamaları reddederek uygulamaların terörizm ve aşırıcılıkla mücadele amacı taşıdığını savundu.
Bugün ise aynı bölgede yeni bir dönem yaşanıyor. Güvenlik politikalarının yerini görünürde ekonomik kalkınma projeleri alıyor. Ancak uzmanlara göre baskı mekanizması ortadan kalkmış değil; yalnızca biçim değiştiriyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütü ve diğer kuruluşlar, toplama kamplarının büyük bölümünün kapatılmasına rağmen bölgede yaygın gözetim sistemleri, güvenlik kontrolleri ve sosyal denetim uygulamalarının devam ettiğini belirtiyor.
Turizmle “Normalleşme” İmajı
Pekin’in yeni stratejisinin merkezinde turizm bulunuyor.
2025 yılında Doğu Türkistan’a gelen turist sayısı 323 milyona ulaşarak rekor kırdı. Çin devlet medyası bu rakamları bölgedeki istikrarın ve ekonomik başarının göstergesi olarak sunuyor.
Ancak eleştirmenler farklı düşünüyor.
Uygur hakları savunucularına göre turizm yatırımları, uluslararası kamuoyunda oluşan baskı ve insan hakları ihlalleri algısını yumuşatmayı amaçlıyor. Sosyal medyada paylaşılan renkli festivaller, geleneksel dans gösterileri ve doğal güzellikler ön plana çıkarılırken, bölgenin yakın geçmişindeki kitlesel gözaltılar ve kültürel baskılar görünmez hale getiriliyor.
Bazı aktivistler bu durumu “baskının turistik vitrinle örtülmesi” olarak tanımlıyor.
Küresel Şirketler Tartışmanın Odağında
Doğu Türkistan’daki ekonomik büyüme uluslararası şirketlerin de iştahını kabartıyor.
Hilton, Marriott, IHG ve Wyndham gibi büyük otel zincirleri bölgede yeni yatırımlar gerçekleştiriyor. Ancak bu yatırımlar beraberinde etik tartışmaları da getiriyor.
İnsan hakları kuruluşları, bazı projelerin geçmişte dini veya kültürel öneme sahip alanlarda yükseldiğini, bazı şirketlerin ise zorla çalıştırma iddialarının bulunduğu bölgelerde faaliyet gösterdiğini öne sürüyor.
Uzmanlara göre küresel markaların bölgedeki varlığı, Pekin’in “her şey normal” mesajını güçlendirirken, şirketleri de insan hakları tartışmalarının merkezine yerleştiriyor.
Tibet’te Dev Baraj Projesi Endişeye Sebep Oluyor
Pekin’in Tibet için hazırladığı planların merkezinde dünyanın en büyük hidroelektrik projelerinden biri yer alıyor.
Yarlung Tsangpo Nehri üzerinde inşa edilmesi planlanan dev barajın mevcut Üç Boğaz Barajı’nın yaklaşık üç katı enerji üretmesi bekleniyor.
Çin bu projeyi temiz enerji yatırımı olarak tanıtsa da çevre uzmanları ciddi uyarılarda bulunuyor. Devasa baraj sisteminin bölgenin kırılgan ekosistemine zarar verebileceği, ayrıca Hindistan, Myanmar ve Bangladeş gibi aşağı havza ülkelerinin su kaynaklarını etkileyebileceği belirtiliyor.
Uzmanlar Tibet’in giderek bir yaşam alanından çok enerji ve hammadde deposu olarak görüldüğünü savunuyor.
Kültürel Kimlikler Üzerindeki Baskı Artıyor
Ekonomik yatırımların en tartışmalı yönlerinden biri ise kültürel dönüşüm politikaları.
Son yıllarda Tibetçe ve diğer yerel dillerde eğitimin kademeli olarak azaltıldığına ilişkin raporlar yayımlandı. İnsan hakları kuruluşları, okul öncesi eğitimden itibaren çocukların Mandarin Çincesine yönlendirildiğini ve bunun kültürel kimlik üzerinde kalıcı etkiler yaratabileceğini ifade ediyor.
Temmuz ayında yürürlüğe girecek yeni “Etnik Birlik ve İlerleme Yasası”nın da benzer uygulamaları hızlandıracağı belirtiliyor.
Eleştirmenlere göre Pekin’in “entegrasyon” politikası, pratikte Han Çinlisi kültürünün baskın hale gelmesi ve yerel kimliklerin giderek silikleşmesi anlamına geliyor.
Ekonomik Kalkınma mı, Stratejik Güç Gösterisi mi?
Batı Çin’deki dönüşüm yalnızca ekonomiyle sınırlı değil.
Yeni havaalanları, demiryolları, tüneller ve lojistik merkezler Çin’in sınır bölgelerindeki askeri hareket kabiliyetini de artırıyor. Özellikle Hindistan ile yaşanan sınır gerilimleri düşünüldüğünde Tibet ve Doğu Türkistan’daki altyapı yatırımları stratejik önem taşıyor.
Uzmanlara göre Pekin, ekonomik kalkınma projeleri aracılığıyla hem bölgesel kontrolünü güçlendiriyor hem de sınır güvenliğini tahkim ediyor.
Kalkınmanın Kazananı Kim?
Çin yönetimi Doğu Türkistan ve Tibet’in tarihlerinin en büyük ekonomik sıçramasını yaşadığını savunuyor. Bölgesel büyüme oranları ülke ortalamasının üzerinde seyrediyor, ihracat rakamları hızla yükseliyor ve yeni yatırımlar milyarlarca dolara ulaşıyor.
Ancak Uygur ve Tibetli aktivistler farklı bir soru soruyor: Bu büyümeden gerçekten kim yararlanıyor?
Eleştirmenlere göre bölgenin doğal kaynakları, ucuz iş gücü ve stratejik konumu merkezi hükümet, devlet şirketleri ve siyasi elitler için büyük kazançlar üretirken, yerel halklar karar alma süreçlerinden dışlanıyor.
Bu nedenle Batı Çin’de yaşanan dönüşüm, yalnızca bir kalkınma hikâyesi olarak değil; ekonomik büyüme, siyasi kontrol, kültürel asimilasyon ve insan hakları arasındaki gerilimin yeni bir örneği olarak değerlendiriliyor.
