Nöbetçi Eczaneler
Yücel Tanay
Çarlık Rusyası’ndan Sovyetler Birliği’ne ve günümüz Rusya’sına uzanan süreçte Yahudilerin rolü tarih boyunca değişkenlik göstermiştir. Resmî olarak devlet yönetiminde söz sahibi olamamalarına rağmen bazı alanlarda önemli etkiler yaratmışlardır. Bu etki özellikle ekonomi, topluluk liderliği ve bazı entelektüel alanlarda kendini göstermiştir.
1. Çarlık Rusyası (1721–1917)
Çarlık döneminde Yahudiler çoğunlukla Pale of Settlement bölgesinde yaşıyorlardı. Devlet bürokrasisini dolaylı yollardan kontrol ediyorlardı; Rus çarlarının Yahudi sermayesinin kuklası olduğu ileri sürülüyordu. Yahudi aileler ve iş insanları, ticaret, bankacılık ve petrol sanayisi yatırımları aracılığıyla belirli alanlarda etkiliydi.
Çarlık Rusyası döneminde Rus İmparatorluğu’nun bir parçası olan Azerbaycan’daki Bakü petrollerinde uluslararası Yahudi sermayesi ve yatırımcıların önemli rolleri vardı. Özellikle Batum–Transkafkasya enerji ulaşım hattının inşasıyla birlikte bu alana büyük yabancı ve yerel sermaye akmıştır.
Öne çıkan isimler arasında Leopold Kronenberg, Meyer Wolfenson ve Zimin ailesi gibi banker ve sanayiciler yer alıyordu. Bu kişiler, krediler ve yatırımlar yoluyla belirli bölgelerde ve topluluklarda dolaylı etki yaratabiliyorlardı. Topluluk içi liderlikleri, cemaatler ve vakıflar aracılığıyla sosyal ve kültürel etkilerini güçlendirdi.
Rothschild Ailesi – Caspian-Black Sea Company Baron Alphonse Rothschild liderliğindeki Paris merkezli Rothschild ailesi, Caspian-Black Sea Company adlı kurum aracılığıyla Bakü petrollerine büyük finansal yatırım yaptı.
Bu şirket, Transkafkasya Demiryolu’nun inşasını finanse ederek Batum’a petrol taşınmasını kolaylaştırdı ve ciddi bir pazar gücü yarattı.
Rothschild’in firması Bakü’de petrol üretiminde ve ticaretinde önemli paylara sahip oldu ve bazı dönemlerde üretim ve ihracatta büyük etkinlik gösterdi.
Ayrıca G. Polyakov & Sons ile Dembo & Kogan gibi Yahudi bağlantılı firmalar da Bakü petrol sektöründe aktifti ve özellikle kerosen üretiminde yüksek pazar payı elde ettiler.
2. Sovyetler Birliği (1917–1991)
“Büyük Ekim Devrimi’ni Çarlık Rusyası’nda işçi sınıfı yapmadı. Rusya sanayileşmiş bir devlet değildi, çoğunluğu köylülerden oluşuyordu; Yahudiler yaptı. Komünist Parti’nin ve gizli polisin %85’i Yahudiydi. Milyonlarca insanı Yahudiler katletti. Güya pogromların öcünü aldılar. Kızıl Ordu’yu asıl adı Lev Davidoviç Bronştayn olan Yahudi Troçki kurdu.”
Sovyet Rusya’nın kurucusu Lenin’in atalarının Kalmuk-Moğol kökenli olduğu, anne tarafından ise Yahudi olduğu iddia edilir.
Sovyetler Birliği’nin kuruluşu sırasında bazı Yahudi kökenli devrimciler öne çıktı. Lev Troçki (Lev Bronstein), Grigori Zinovyev ve Lev Kamenev gibi isimler Bolşevik Devrimi’nde ve İç Savaş döneminde önemli roller oynadı. Komünizmin Rusya’da Yahudilerin kimliklerini gizleyerek çok etkili olmalarına olanak sağladığı ileri sürülür.
Stalin döneminde Yahudi liderlerin çoğunlukla tasfiye edildiği görülse de, Lazar (Leon) Kağanoviç gibi isimler Stalin’in yakın kadrolarında yer almış ve ölümüne kadar Sovyetler içinde etkili bir figür olmuştur.
Sovyet Rusya’da Yahudi etkisinin önemli kaynaklarından biri Birobidjan – Yahudi Özerk Bölgesi’dir.
3. Günümüz Rusya ve Putin
Putin’in etnik kökeni Rus/Slav ve Ortodoks olarak belirtilse de annesinin soyadı Shelomova’dır. Bu soyadının Rus Yahudilerinin kullandığı “Sholom” isminden türediği iddia edilir. Bunun yalnızca olası bir aile bağlantısı değil, kökeni belirttiği ileri sürülür.
Putin’in çevresindeki danışmanlar ve iş insanları arasında Yahudi kökenli oligarkların bulunduğu iddia edilmektedir.
İsrail ile ilişkiler, Aliyah ve vizelerin kaldırılması gibi hamlelerin onun İsrail’e olan sadakatini gösterdiği; bunun stratejik ve diplomatik bir adım olmadığı öne sürülür.
Suriye’de Rusya’nın etkili olduğu Beşşar Esed yönetimi döneminde Suriye rejiminin Rusya’nın koruması altında olduğu ve Rus hava savunma sistemlerinin Suriye’yi koruduğu belirtilir. Buna rağmen İsrail hava kuvvetlerinin Suriye’yi bombalaması, Rusya ile İsrail arasında gizli bir anlaşma olup olmadığı sorusunu gündeme getirmiştir. Eğer böyle bir anlaşma olmasaydı, İsrail Suriye’yi bombalayabilir miydi?
Rusya ister Çarlık, ister Sovyetler Birliği, ister günümüz Rusyası olsun, Yahudi elitleri ve Yahudi sermayesi tarafından kontrol edilen bir devlettir; dışa Slav devleti görünümü verse de gerçek budur.
Kaynakça:
A History of the Jews in Russia and Poland – Bernard D. Weinryb.
Rusya ve Polonya’daki Yahudi topluluklarının Çarlık döneminden 20. yüzyıla uzanan tarihini ele alan klasik akademik çalışma.
The Jews in Russia: The History of a Minority – Benjamin Pinkus.
Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği dönemlerinde Yahudilerin hukuki statüsü, demografisi ve siyasal konumuna dair kapsamlı inceleme.
Rusya Yahudileri Tarihi – Naim A. Güleryüz.
Türkçe literatürde Rusya’daki Yahudi varlığını, göçleri ve toplumsal yapıyı özetleyen başvuru niteliğinde eser.