Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’da yürürlüğe giren “Pamuk Kalitesinin Teşvik Edilmesine İlişkin Yönetmelik”, pamuk üretiminin ekim, hasat, satın alma, işleme, depolama ve satış aşamalarının tamamını kapsıyor.
Düzenlemeye göre üreticilerin ve şirketlerin pamuk üretimine ilişkin ayrıntılı kayıtlar tutması gerekiyor. Bu kayıtlar arasında üreticinin kimliği, pamuğun yetiştirildiği arazi, kullanılan pamuk çeşidi, satın alınan miktar ile satın alma ve işleme tarihleri bulunuyor. Söz konusu kayıtların en az beş yıl saklanması öngörülüyor.
Ayrıca her pamuk balyasının türü, kalite derecesi, miktarı ve işleme geçmişiyle bağlantılı barkod bilgileri taşıması gerekiyor.
Global Voices’un 28 Ağustos 2026 tarihli haberinde, söz konusu sistemin Çin yönetiminin pamuk tedarik zincirini daha izlenebilir hale getirme hedefinin ötesine geçtiği ve üreticiden araziye, işletmeden nihai ürüne kadar uzanan kapsamlı bir denetim mekanizması oluşturduğu ileri sürülüyor.
Pekin düzenlemeyi “kalite ve istikrar” çerçevesinde savunuyor
Çin yönetimi yeni düzenlemeyi pamuk kalitesinin yükseltilmesi, üreticilerin çıkarlarının korunması ve tedarik zincirinin istikrarlı hale getirilmesi gibi hedeflerle açıklıyor.
Bununla birlikte yönetmeliğin işletmelere yönelik denetim yetkilerini de genişlettiği belirtiliyor. Pamuk işletmeleri denetimlere ve kredi değerlendirmelerine tabi tutulabilecek. Değerlendirme sonuçlarının devlet desteğine ve finansmana erişimi etkileyebilmesi öngörülüyor.
Bu yapı içerisinde bir pamuk balyası yalnızca tarımsal bir ürün değil; aynı zamanda belirli bir üretici, belirli bir arazi parçası, işleme tesisi ve devlet tarafından denetlenen tedarik zinciriyle ilişkilendirilmiş bir veri birimi haline geliyor.
Asiye Uygur, özellikle Uygur çiftçiler açısından bu durumun önem taşıdığını söylüyor. Çin devlet medyası Xinhua’nın 2020 yılında yayımladığı verilere göre Doğu Türkistan’da yaklaşık 7 milyon kişi pamuk üretiminde çalışıyordu ve bunların yaklaşık yüzde 70’ini Uygurlar ile bölgedeki diğer yerli toplulukların oluşturduğu belirtiliyordu. Aynı kaynak, pamuğun özellikle Uygur nüfusunun yoğun olduğu güney bölgelerinde önemli bir gelir kaynağı olduğunu aktarmıştı.
Arazilerin devri sistemi nasıl işliyor?
Yeni pamuk düzenlemesinin arka planında, Doğu Türkistan’daki tarımsal arazilerin kullanım biçimini değiştiren daha eski politikalar bulunuyor.
Bunlardan biri, 2018 yılında bölgesel yönetim tarafından uygulamaya konulan ve Çin’de “üç hakkın ayrıştırılması” olarak bilinen arazi sistemi.
Bu modelde toprağın kolektif mülkiyeti korunurken hane halklarının sözleşmeye dayalı kullanım hakkı devam ediyor. Ancak arazinin işletme hakkı kooperatiflere, şirketlere ve devlet tarafından onaylanan diğer tarımsal işletmelere devredilebiliyor.
Global Voices’un aktardığı resmî belgelerde, özellikle güney Doğu Türkistan’daki arazi devir oranlarının düşük olması bir sorun olarak tanımlanıyor ve daha büyük ölçekli tarım işletmelerinin oluşturulması teşvik ediliyor.
Bu kapsamda arazi payı kooperatifleri, emanet yönetim modelleri ve toplu tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması öngörülüyor.
Bu sistemin savunucuları açısından amaç, küçük ölçekli tarımdan daha modern, mekanize ve verimli bir üretim modeline geçiş.
Ancak Global Voices’un değerlendirmesine göre bunun sonucu, çiftçilerin arazileri üzerindeki günlük karar alma gücünün kooperatifler ve şirketlere doğru kayması olabilir.
Çiftçi kendi toprağında işçiye mi dönüşüyor?
İncelemede dikkat çekilen en önemli noktalardan biri, arazi devri ile istihdam arasındaki ilişki.
2018 yılında Çin devlet medyası China Science Daily tarafından yayımlanan bir haberde, Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu’nun 51. Alayının 4. Bölüğü’nde yürütülen bir pamuk projesi anlatıldı.
Habere göre bölgedeki nüfusun yüzde 95’inden fazlasını Uygurlar ve diğer yerli topluluklar oluşturuyordu.
Proje kapsamında araştırma kurumları, teknoloji şirketleri, kooperatifler ve çiftçiler aynı üretim yapısında bir araya getirildi. Arazi devri karşılığında çiftçilere ödeme yapılırken, çiftçilerin aynı arazide çalışarak ek gelir elde edebileceği belirtildi.
Haberde arazi devri için mu başına 650 Çin yuanı, o dönemde yaklaşık 96,7 ABD doları, ödeme yapıldığı ifade edildi.
Sistem aynı zamanda standartlaştırılmış tohumların kullanımını, mekanizasyonu, sulama yönetimini, hava yoluyla zirai ilaçlama uygulamalarını ve veri hizmetlerini içeriyordu.
Resmî açıklamalara göre mekanizasyon sayesinde bir kişinin yönetebildiği tarım arazisi 30-50 mu seviyesinden 100-200 mu seviyesine çıkarılabiliyordu.
Bu modelde çiftçinin rolü de değişiyor: Araziyi bağımsız biçimde işleyen üretici yerine, arazisini devreden ve daha sonra aynı arazide ücretli çalışan bir kişi haline gelme ihtimali ortaya çıkıyor.
Arazi transferi ile “istikrar” politikaları arasındaki bağlantı
Global Voices’un haberinde arazi transferlerinin yalnızca ekonomik bir reform olarak değerlendirilmemesi gerektiği savunuluyor.
2019 yılında Sincan Bölgesel Tahıl ve Malzeme Rezervleri Bürosu tarafından yayımlanan bir talimatta, Fanghuiju olarak bilinen köy çalışma ekiplerine “toplumsal istikrarın korunması” temel görev olarak verilmişti.
Belgede hane ziyaretleri, istikrar tedbirleri, kırsal iş gücü transferlerinin artırılması ve yoksulluğun azaltılması politikası kapsamında arazi transferlerinin güçlendirilmesi gibi uygulamalara yer verildiği aktarılıyor.
Aynı talimatta köylerdeki Parti örgütlerinin güçlendirilmesi ve bölge sakinlerinin Parti’ye bağlılığının artırılması yönündeki siyasi ifadelerin de yer aldığı belirtiliyor.
Global Voices’a göre bu belgeler, arazi transferleri, istihdam politikaları, siyasi eğitim ve toplumsal istikrar uygulamalarının birbirinden bağımsız politikalar olmadığını gösteriyor. Bununla birlikte haber, belgelerin her bir arazi transferinin doğrudan fiziksel zor kullanılarak gerçekleştirildiğini tek başına kanıtlamadığını da kabul ediyor.
Doğu Türkistan’da tarım hızla mekanize oluyor
Çin’in pamuk sektöründe mekanizasyon oranı da son yıllarda hızla yükseldi.
Xinhua’nın 2025 tarihli bir haberinde Doğu Türkistan’daki pamuk ekimi, yetiştiriciliği ve hasadında kapsamlı mekanizasyon oranının yüzde 97’ye ulaştığı bildirildi.
Mekanizasyon, iş gücü ihtiyacını azaltırken aynı zamanda geniş arazilerin şirketler ve kooperatifler tarafından daha merkezi biçimde yönetilmesini kolaylaştırıyor.
Global Voices’un analizinde, bu dönüşümün bir taraftan üretim verimliliğini ve standardizasyonu artırdığı, diğer taraftan Uygur çiftçilerin geleneksel tarımsal faaliyetler üzerindeki bağımsızlığını azaltabilecek bir yapıya dönüştüğü öne sürülüyor.
BM uzmanlarından “emek transferi” uyarısı
Doğu Türkistan’daki tarım ve iş gücü politikaları uluslararası insan hakları tartışmalarının da merkezinde bulunuyor.
Global Voices, Ocak 2026’da yayımlanan bir Birleşmiş Milletler raporuna atıfla, BM insan hakları uzmanlarının Çin’in “yoksulluğun azaltılması amacıyla iş gücü transferi” programları konusunda kaygılarını dile getirdiğini aktarıyor.
Uzmanların değerlendirmesine göre Uygurlar, Tibetliler ve diğer yerli topluluklar Doğu Türkistan ve Çin’in diğer bölgelerinde çeşitli işlere yönlendirilirken bu programların gönüllülüğü konusunda ciddi soru işaretleri bulunuyor.
Bu tartışma, yeni pamuk yönetmeliğinin neden yalnızca teknik bir tarım mevzuatı olarak değerlendirilmediğini anlamak açısından önem taşıyor.
“İzlenebilirlik” zorla çalıştırma sorununu çözüyor mu?
Yeni sistemin uluslararası açıdan en dikkat çekici boyutlarından biri de tedarik zincirinin izlenebilirliği.
Çin’in getirdiği barkod ve kayıt sistemi, pamuk balyasının nereden geldiğinin, hangi arazide üretildiğinin ve hangi aşamalardan geçtiğinin takip edilmesini kolaylaştırabilir.
Ancak Global Voices’un temel itirazı burada ortaya çıkıyor:
Bir ürünün kaynağının izlenebilmesi, o ürünün üretildiği koşulların özgür ve gönüllü olduğunu tek başına kanıtlamıyor.
Başka bir ifadeyle bir barkod, pamuğun hangi çiftçiden geldiğini gösterebilir; ancak o çiftçinin arazisini devretmeyi gerçekten özgür iradesiyle kabul edip etmediğini, kendi emeğini nasıl kullanacağına özgürce karar verip vermediğini veya arazi transferini reddedebilme imkânına sahip olup olmadığını göstermez.
Bu ayrım, Doğu Türkistan pamuğuna yönelik uluslararası tartışmanın merkezinde yer alıyor.
ABD’nin zorla çalıştırma politikaları açısından da kritik
Doğu Türkistan’daki pamuk üretimi, ABD’nin Uygur Zorla Çalıştırmayı Önleme Yasası (Uyghur Forced Labor Prevention Act) kapsamında da özel önem taşıyor.
ABD mevzuatı, Uygur Özerk Bölgesi’nde tamamen veya kısmen üretilen malların zorla çalıştırma ile bağlantılı olduğu yönünde bir karine oluşturuyor ve ithalatçıların ürünlerin zorla çalıştırma yoluyla üretilmediğini yüksek düzeyde kanıtlamasını gerektiriyor.
Bu nedenle Çin’in yeni izlenebilirlik sistemi, yalnızca ülke içindeki pamuk sektörünü değil, küresel tedarik zincirlerini de ilgilendiriyor.
Ancak Global Voices’un değerlendirmesine göre gerçek anlamda hesap verebilirlik için yalnızca ürünün kaynağını takip etmek yeterli değil. Arazi üzerindeki kontrolün kimde olduğu, işçilerin çalışma koşulları, çiftçilerin arazi devrine ilişkin özgür iradesi ve siyasi baskı ortamı gibi unsurların da dikkate alınması gerekiyor.
Tartışmanın merkezinde “toprak, emek ve veri” bulunuyor
Çin’in yeni pamuk düzenlemesi, ilk bakışta kalite standartlarını yükseltmeyi ve tedarik zincirini modernleştirmeyi amaçlayan teknik bir düzenleme olarak görülüyor.
Ancak düzenlemenin arazi transferleri, tarımın şirketleşmesi, mekanizasyon, iş gücü transferleri ve devlet denetimiyle birlikte değerlendirilmesi, çok daha geniş bir tablo ortaya çıkarıyor.
Global Voices’un haberine göre Doğu Türkistan’daki dönüşüm üç temel unsur üzerinde yoğunlaşıyor:
Toprak: Çiftçilerin sözleşmeye dayalı hakları devam ederken arazilerin işletme hakları kooperatiflere ve şirketlere devredilebiliyor.
Emek: Mekanizasyon küçük üreticinin ihtiyaç duyduğu iş gücünü azaltırken, arazi devreden çiftçiler aynı üretim zincirinde ücretli çalışan konumuna gelebiliyor.
Veri: Yeni pamuk yönetmeliği, üreticiden araziye ve işleme tesisinden nihai ürüne kadar uzanan kapsamlı bir kayıt ve izleme sistemi oluşturuyor.
Bu nedenle yeni düzenlemenin asıl etkisi yalnızca pamuğun kalitesini ölçmek olmayabilir. Düzenleme, Doğu Türkistan’daki tarımsal üretimin kim tarafından, hangi arazi üzerinde, hangi emek biçimiyle ve hangi kurallar altında gerçekleştirildiğini çok daha ayrıntılı biçimde görünür hale getiriyor.
Global Voices’un ulaştığı sonuç ise şu soruyu öne çıkarıyor: Bir pamuk balyasının nereden geldiğini bilmek, o pamuğu üreten çiftçinin üretim üzerindeki özgürlüğünü de garanti ediyor mu?
Yeni düzenlemenin yürürlüğe girmesiyle birlikte Doğu Türkistan’daki pamuk sektörü daha fazla mekanize, standartlaştırılmış ve izlenebilir hale gelirken, Uygur çiftçilerin toprak ve emek üzerindeki ekonomik bağımsızlığına ilişkin tartışmanın da önümüzdeki dönemde devam etmesi bekleniyor.
Kaynak: Global Voices, Asiye Uyghur, “China’s new cotton law deepens control over Uyghur farmers’ land and labor”, 28 Ağustos 2026.
