Nöbetçi Eczaneler
Yücel Tanay
Moskova Prensliği, Cengiz Han’ın ardında kalan yıkıntılar ve bozkırda birbirleriyle mücadele eden uluslar arasında yükselerek, nasıl büyük bir Rus İmparatorluğu hâline geldi? Aslında Moskova Prensliği, Ukrayna’daki eski Rus/Kiev Knezliği’nin adını alarak ve mirasını devralarak Rusya oldu.
Sovyetler ve Çöküş Dönemi
1980’lerde bazı gözlemciler, Sovyetler Birliği’nin çözülmeye başladığını önceden fark etmişti. Gorbaçov’un politikaları, Çernobil kazası gibi kritik olaylar tarafından şekillendi. Facianın üstünün örtülmeye çalışılması, sistemin artık sürdürülemez olduğunu gösteriyordu.
1989 yazında Moskova’da bulunurken, Prezidyum Başkanı Gorbaçov’un Genelkurmay Başkanı adayının Duma tarafından reddedildiği haberi, dönemin çözülme sürecinin sembollerindendi. Ardından Sovyetler Birliği dağıldı; Yeltsin’in direnişi ve 1993’te Duma binasının bombalanması, yeni Rusya’nın yönünü belirleyen önemli olaylar olarak kayda geçti.
Moskova Prensliği’nden Çarlık Rusyası’na
Michael Khodarkovsky’nin Russia’s Steppe Frontier kitabı, Moskova Prensliği’nin küçük bir Slav kavminden emperyal Rusya’ya nasıl dönüştüğünü anlatır. 14. yüzyılda kuzeyden Vikingler, güneyden Macarlar ve doğudan Slav kabileleri Avrupa’yı çalkantıya sürüklerken, Moskova Prensliği çevresindeki hanlıkları hızla kontrol altına almaya başlamıştı.
Moskova Prensliği’nin en büyük avantajı, çevresindeki kabilelere göre merkezi ve kurumsal bir yapıya sahip olmasıydı. Kabile liderlerini “shert” (yeminle bağlama), “amanat” (tutsak alma) ve “yasak” (vergiye bağlama) gibi politikalarla kontrol ediyor, hanlıkları kısa sürede Çar’ın tebası hâline getiriyordu. Bu Türkçe kökenli terimler günümüzde de Rusça’da aynı anlamlarıyla kullanılır.
Kazan ve Astragan hanlıkları, Moskova Prensliği’nin ilk hedefleriydi. 18. yüzyıl başlarında gözler Türkistan’a çevrildi; Buhara, Kiva, Kokand ve Taşkent gibi ticaret merkezleri, Rusların iştahını kabarttı. Ancak 1717’deki Khiva Seferi gibi başarısızlıklar, bölgeyi ele geçirmenin bedelini gösterdi.
Hıristiyan Komutanlar ve Ruslaştırma Politikası
Rusya, Müslüman önderleri Hıristiyanlaştırarak ve askeri unvanlar vererek kendi kontrolüne aldı. Prens Alexander Bekoviç ve Alexander Tevkelev örnekleri, bu stratejinin Türkistan ve Kafkasya’da nasıl uygulandığını gösterir. Böylece göçebe kabileler kırsal alandan çekilip şehirleşmeye ve Rus kontrolüne dahil edildi.
Çarlar ve Modernleşme
Büyük Petro, Rusya’yı Avrupalılaştırdı; St. Petersburg’u kurarak aristokratları ve kiliseyi kontrol altına aldı, eğitim ve sanatı teşvik etti. Büyük Katerina ise doğuya genişlemeyi sürdürerek Türkistan ve Sibirya’ya yayılmacılığın öncüsü oldu.
Göçer toplulukların şehirleşmesi ve yerleşik halkla kaynaşması, Ruslaştırma politikasının başarıyla uygulandığını gösterir.
Geri Kalmışlığın Bedeli ve Devrim
Sanayi Devrimi Avrupa’da hızla ilerlerken, Rusya 19. yüzyılda monarşi ve eski elitler yüzünden geri kaldı. Çar I. Nikolay’ın reformları engellemesi ve sanayiyi köylüye kapatması, Rusya’yı yoksul bir köylü toplumuna dönüştürdü. Ancak Çar II. Alexander sonrası başlatılan reformlar, sanayi ve serflik kaldırılmasıyla ülkeye modernleşme imkânı sağladı.
Romanof Hanedanı’nın 300 yıllık egemenliği, öngörüsüz yönetimlerle sona ererken, Türk kökenli Amiral Alexander Kolchak’ın Beyaz Ordu komutanı olarak Çarlık Rusya’sını kurtarma çabası trajik bir biçimde son buldu.
Sonuç
Moskova Prensliği, Kiev Knezliği’nin mirasını ve adını devralarak Rusya adını almış; güçlü merkezî yapısı, askeri ve diplomatik stratejileri, din değiştirme ve kültürel asimilasyon politikalarıyla Bozkır’dan Pasifik’e uzanan bir imparatorluğa dönüşmüştür.
Kaynaklar
1. Khodarkovsky, Michael. Russia’s Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire 1500–1800. Indiana University Press, 2002.
2. Pipes, Richard. Russia under the Old
Regime. Penguin Books, 1995.
3. Hosking, Geoffrey. Russia and the Russians: A History. Harvard University Press, 2001.