Kısa ömürlü iki bağımsız Doğu Türkistan devletinin yıldönümü olan "Doğu Türkistan Milli Günü" münasebetiyle bu hafta Washington'daki Capitol Hill'de bir araya gelen ABD'li milletvekilleri, Çin'in işgali altındaki Doğu Türkistan’da zulüm gören Uygurlara destek sözü verdi.
12 Kasım, 1933 Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ve 1944 Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin bugün Çin'in işgali altındaki Uygur Özerk Bölgesi ismi verilen kadim Türk yurdu Doğu Türkistan’da kurulan iki cumhuriyetin kuruluş yıldönümü.
Amerika Birleşik Devletleri ve diğer Batılı ülkelerin parlamentoları, kamplarda toplu gözaltılar, Uygur kadınlarının zorla kısırlaştırılması ve diğer ağır hak ihlallerine ilişkin güvenilir kanıtlara dayanarak Çin'in Doğu Türkistan’da soykırım veya insanlığa karşı suç işlediğini ilan etti.
Çarşamba günkü etkinliğe eski Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi, Kongre Üyesi Tom Suozzi, Uygur çalışmaları akademisyenleri ve Uygur Amerikan Derneği (UAA) yetkilileri katıldı.
ABD ve Doğu Türkistan milli marşlarının okunmasıyla başlayan anma töreninde, UAA Başkanı Elfidar İltebir'in konuşmasının ardından iki bağımsız cumhuriyet hakkında kısa bir film gösterildi.
Çin Kongre Yürütme Komitesi başkanları Temsilci Chris Smith ve Senatör Jeff Merkley tarafından kutlama mesajları iletildi. Kısa bir süre önce Seçilmiş Başkan Donald Trump tarafından Dışişleri Bakanlığı'nın başına getirilen CECC Komisyon Üyesi Senatör Marc Rubio da yıldönümü münasebetiyle bir açıklama yayınladı ve bu açıklama etkinlikte bir yardımcısı tarafından okundu.
Filmin ardından Pelosi, Uygur kültürünü ve yönetimini "korunması, sürdürülmesi ve güçlendirilmesi gereken hazineler" olarak tanımladı.
Pelosi ayrıca her iki mecliste de Uygurlara yönelik "güçlü iki partili" desteği bir kez daha teyit etti.
"Çin'de milyonlarca Uygur ve diğer Müslümanlar çirkin barbarca istismarlara maruz kaldılar" dedi. "Hapistekilerin unutulmadığından emin olmak istiyoruz."
"Her zaman söylüyorum, eğer Çin'deki insan hakları için sesimizi yükseltmezsek… Dünyanın başka bir yerindeki insan hakları için sesimizi yükseltmek için tüm ahlaki otoritemizi kaybederiz" diye ekledi.
Daha güçlü tedbirler için çağrı
Kongre Üyesi Suozzi, diasporanın Uygurların Çin'de karşılaştığı zulmü vurgulamak için yaptığı çalışmaları ve fedakârlıkları kabul ederek, aktivizmlerinin onları "bu süreçte ulus ötesi baskıya" maruz bıraktığına işaret etti.
Doğu Türkistan’daki arkadaşlarını ve aile üyelerini rahatlatmaya yardımcı olmak için toplulukla birlikte çalışmaya devam etme sözü verdi.
Bir temsilci tarafından katılımcılara iletilen mesajda Rubio, Uygurların karşı karşıya kaldığı soykırıma ve buna karşı daha güçlü, daha pratik önlemler alınması gerektiğine vurgu yaptı.
Çin Komünist Partisi'ni kastederek "ÇKP'ye ekonomik ve itibar maliyeti yüklemek için daha fazla adım atmamız gerekiyor" dedi.
"Dünyanın dört bir yanındaki ülkeler de [Uygurların] zorla çalıştırılmasıyla üretilen malların ülkelerine girmesini engellemek için daha fazlasını yapmalı, ÇKP'ye halen hapiste olan masum üyeleri, aydınları, din alimlerini ve kültürel ikonları serbest bırakması için baskı yapmalı ve ÇKP'nin Uygur kadınlarını zorla kürtaj, kısırlaştırma, cinsel şiddet ve çocuklarından ayırma gibi korkunç suçlara maruz bırakmasını engellemelidir."
CECC Eşbaşkanı Christopher Smith tarafından yapılan açıklamada, Rubio'nun Dışişleri Bakanı olarak onaylanması halinde Uygur meselesini ABD politikasının bir parçası olarak daha da yükseltmesini beklediklerini söyledi.
"Yapmamız gereken çok iş var," dedi. "Ama inanıyorum ki sizin liderliğinizle birlikte bunu başarabiliriz."
CECC'nin diğer eşbaşkanı Senatör Jeff Merkley yaptığı açıklamada, Çin hükümetinin Uygur soykırımına ilişkin bazı adımlar atılmış olsa da Çin'in yöntemlerini değiştirmediğini ve yeni gelen Trump yönetiminin daha güçlü önlemler alması gerektiğini belirtti.
20. yüzyıl devletleri
İlk Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti 12 Kasım 1933'te Türk - çoğunlukla Uygur - aydınlar tarafından, on yıl önce Osmanlı İmparatorluğu'nun sona ermesiyle kurulan Türkiye Cumhuriyeti dışında Türk halklarının tek bağımsız ve ilk İslam cumhuriyeti olarak kuruldu.
Çin ile Batı arasındaki eski İpek Yolu ticaret güzergâhında önemli bir düğüm noktası olan Kaşgar şehrinin başkenti etrafında kurulan bu yeni ulusun kendi bayrağı, anayasası, pasaportu ve eksiksiz bir devlet yönetim sistemi vardı.
Nankin'deki Kuomintang liderliğindeki milliyetçi hükümetle nominal olarak müttefik olan Hui Müslüman savaş ağaları 1934'te Kaşgar'ı yağmaladı ve cumhuriyetin kuruluşundan sadece altı ay sonra, aynı yıl 16 Nisan'da feshedilmesine yol açtı.
İlk cumhuriyet, Doğu Türkistan’daki İli İsyanı'nın ardından 1944 yılında kurulan ikinci ve daha uzun süreli cumhuriyet için örnek teşkil etmiştir.
1949'a kadar süren ikinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti, modern silahlar, çok dilli medya kuruluşları, para birimi ve posta sistemi ile kendi daimi ordusuna sahipti.
Devlet başlangıçta Sovyetler Birliği tarafından desteklendi, ancak Moskova'nın Çin milliyetçilerinin Çin Cumhuriyeti ile savaş ittifakının bir sonucu olarak finansman kesildi.
Komünist güçlerin milliyetçi birlikleri Çin anakarasından Tayvan adasına çekilmeye zorlaması ve Mao Zedong'un 1 Ekim 1949'da Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunu resmen ilan etmesiyle feshedildi.
Uygur aktivistlere göre iki cumhuriyet kısa sürse de Uygur toplumunun bağımsız bir devleti yönetme kapasitesini ortaya koydu.
Çarşamba günü milletvekillerinin ardından konuşan George Washington Üniversitesi Profesörleri Sean Roberts ve Eric Schlussel, Uygurların ulus inşası deneyimini detaylandırdı.
Roberts, Uygurların sadece Çin'de eşit haklar talep eden bir azınlık değil, ulusal kendi kaderini tayin hakkı isteyen bir topluluk olduğunu belirtti.
Schluessel, her iki Uygur cumhuriyetinin de Çin ve Sovyetler Birliği arasındaki güç politikalarının kurbanı olmasından yakındı.
Cumhuriyetlerin 91. ve 80. yıldönümlerinin "Uygurların siyasi hakları için verilen mücadelenin [bir parçası] olan devam eden deneyimler" üzerinde düşünmek için bir zaman olduğunu söyledi.
"Her ne şekilde ve her nerede olursa olsun bir sonraki deneye tanık olmayı dört gözle bekliyorum" diye ekledi.
