Çin'de halihazırda ulusal bir devlet sırları yasası bulunmaktadır. Her eyalet bu yasaya tabidir. Bu nedenle, bölgenin yasama organı 26 Kasım 2025'te kendi ayrı gizlilik yönetmeliğini kabul ettiğinde, insan hakları savunucuları hemen şu soruyu sordular: Bölgenin neden kendi yönetmeliğine ihtiyacı var?
İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün Çin araştırmacısı Yalkun Uluyol bu soruya doğrudan bir cevap verdi.
"Çin'in bir devlet sırları yasası var," dedi. "Ancak Doğu Türkistan yetkilileri, insanlığa karşı işledikleri suçları gizlemek için yeni bir yasa çıkarmak zorunda kaldılar. Yeni yasa, yerel kurumlardaki yetkililer ve devlet sırları ofisleri için seyahat kısıtlamaları da dahil olmak üzere yeni uygulama mekanizmaları getiriyor."
Yönetmelik 1 Mart 2026'da yürürlüğe girdi.
En önemli hükümlerinden biri, bölgedeki gözaltı sisteminde neler olup bittiğini en iyi bilen kişileri, yani sistemi yöneten yetkilileri hedef alıyor. 32. maddeye göre, gizli bilgilere erişimi olan bir görevden ayrılan her devlet çalışanı, yasanın "gizemini ortadan kaldırma dönemi" olarak adlandırdığı süreye girer. Bu süre boyunca yurt dışına seyahat etmeleri yasaktır. Göç edemezler. Bildiklerini hiçbir şekilde kamuoyuna açıklayamazlar.
Yıllardır, eski yetkililerin ve gardiyanların ifadeleri, Pekin'in "mesleki eğitim merkezleri" olarak adlandırdığı yerlerdeki ihlalleri belgeleyen araştırmacılar tarafından kullanılan en önemli deliller arasında yer almıştır. Bu yasa, bu kişilerin etrafına yasal bir duvar örmektedir.
Yasa, sıradan Uygurların hayatının derinliklerine de uzanıyor. 5. madde, kasaba yönetimleri ve mahalle komitelerinin — bölgede halihazırda topluluk gözetimi aracı olarak işlev gören taban yapıları — resmi olarak gizlilik yönetimi personeli atamasını gerektiriyor. Bu kurumlar, kapıları çalarak dua alışkanlıklarını izleyen ve yurtdışındaki akrabalarıyla iletişim kuran aileleri ihbar eden kurumlar olarak belgelenmiştir. Artık bu yasa uyarınca, gizlilik uygulama ağının resmi düğüm noktaları haline gelmişlerdir.
Teknolojik ölçeğin diğer ucunda ise, 22. madde, devlet kurumlarının tüm bilgi altyapısına yapay zeka destekli izleme sistemleri entegre etmesini zorunlu kılıyor — bunu nüfusu izlemek için değil, bilginin kendisini izlemek, dışarıya sızan bilgileri takip etmek ve sızmaması gereken bilgileri işaretlemek için.
39. madde, gazeteler, televizyon, çevrimiçi platformlar veya bireysel sosyal medya hesaplarının gizli kabul edilen bilgileri yayınladığı her durumu güvenlik tehdidi olarak nitelendiriyor. Çinli yetkililerin daha önce gözaltı tesisleri, doğum oranı müdahaleleri ve nüfus transferleri ile ilgili ayrıntıları devlet sırrı olarak belirledikleri göz önüne alındığında, bu hüküm, bölgenin durumunu uluslararası kamuoyunun dikkatine sunan türden haberleri fiilen suç sayıyor.
Teknik açıdan belki de en geniş kapsamlı hüküm, kurumların toplu verileri, tek tek parçaları gizli olmasa bile gizli olarak ele almasını gerektiren 24. maddedir. Bağımsız araştırmacılar ve BM müfettişlerinin Uygurlara olanları belgelemek için kullandıkları demografik kayıtlar, doğum istatistikleri, dini kayıt verileri gibi veri setleri bu madde uyarınca tamamen mühürlenebilir.
Birleşmiş Milletler, 2022 yılında Çin'in Uygurlara ve diğer Türk Müslümanlara yönelik muamelesinin insanlığa karşı suç teşkil edebileceği sonucuna varmıştır. Pekin bu bulguyu reddetmiştir. O günden bu yana Uygur bölgesine bağımsız erişim ciddi şekilde kısıtlanmaya devam etmektedir. Eleştirenler, bu yasanın söz konusu kısıtlamayı kalıcı hale getirmek için tasarlandığını, bunun da sadece kontrol noktaları aracılığıyla değil, yasa yoluyla da gerçekleştirileceğini söylemektedir.
Kayıp kişilerin aileleri, halihazırda konuşmuş olan eski tutuklular ve henüz konuşma fırsatı bulamamış olan bölge sakinleri için bu yasa, tercümeye gerek olmayan bir mesajla geliyor: Bu yer hakkında bildikleriniz bir sırdır. Ve bu sır devlete aittir.
