Doğu Türkistan’ın tarihî şehirlerinden Kaşgar, Çin yönetiminin son yıllarda hız verdiği kentsel dönüşüm uygulamalarıyla köklü bir değişim sürecinden geçiyor. İNSAMER’de Mehmet Timur imzasıyla 6 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan “Kaşgar Şehri’nin Değişen Yüzü: Kentsel Dönüşüm ve Uygur Kültürel Mirasının Yıkımı” başlıklı araştırma, bu dönüşümün arka planını ve Uygur Türklerinin kültürel varlığı üzerindeki sonuçlarını gözler önüne seriyor.
Araştırmaya göre Çin yönetimi, konut güvenliği, deprem riski ve ekonomik kalkınma gibi gerekçelerle yürüttüğü projeler kapsamında Kaşgar’ın geleneksel şehir dokusuna kapsamlı müdahalelerde bulunuyor. Tarihî mahallelerin yıkılması, geleneksel evlerin yerini standart ve çok katlı yapıların alması, sakinlerin eski yaşam alanlarından uzaklaştırılması ve şehrin turizme yönelik yeniden düzenlenmesi, bu sürecin öne çıkan unsurları arasında yer alıyor.
Çalışmanın dikkat çektiği en önemli husus ise Kaşgar’daki dönüşümün yalnızca mimari bir yenilenme olarak değerlendirilemeyeceği. Araştırma, tarihî mekânlarla birlikte Uygur Türklerinin bu mekânlarda şekillenen toplumsal ilişkilerinin, dinî hayatının ve kültürel hafızasının da zarar gördüğünü ortaya koyuyor.
İPEK YOLU’NUN KALBİNDEKİ UYGUR ŞEHRİ
Kaşgar, yüzyıllar boyunca Doğu Asya, Türkistan ve Hint alt kıtası arasındaki ticaret ve kültür yollarının kesiştiği önemli merkezlerden biri oldu. İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu, şehri yalnızca ticari bir merkez değil, farklı medeniyetlerin, dinî geleneklerin ve kültürel birikimlerin buluştuğu tarihî bir yerleşim hâline getirdi.
Camileri, geleneksel evleri, çarşıları, mezarlıkları, ziyaret yerleri ve dar sokaklarıyla Kaşgar, Uygur Türklerinin tarihî ve kültürel kimliğinin en güçlü biçimde hissedildiği şehirlerden biri olarak öne çıkıyor.
Şehrin Türk-İslam tarihi açısından önemi de oldukça büyük. Karahanlılar döneminde İslamiyet’in bölgede yayılmasında önemli merkezlerden biri olan Kaşgar, Türkçe edebiyat ve düşünce tarihinin de önemli duraklarından biri oldu.
Türk dünyasının temel eserlerinden Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından 1069 yılında Kaşgar’da kaleme alındı. Bu yönüyle şehir, yalnızca Uygur Türklerinin değil, bütün Türk dünyasının ortak tarihî ve edebî hafızasında özel bir yere sahip.
İNSAMER araştırması, Kaşgar’ın kültürel mirasının yalnızca ayakta kalan tarihî binalardan ibaret olmadığının altını çiziyor. Şehirdeki mahalleler, camiler, ziyaret yerleri, geleneksel üretim alanları ve aileler arasında kuşaktan kuşağa aktarılan toplumsal ilişkiler de bu mirasın ayrılmaz parçalarını oluşturuyor.
Dolayısıyla tarihî yapıların ortadan kaldırılması, sadece mimari bir kayıp anlamına gelmiyor; o mekânlarda yaşanan hayatın ve bu hayatın oluşturduğu kolektif hafızanın da kesintiye uğraması sonucunu doğuruyor.
2009’DA BAŞLAYAN DÖNÜŞÜM: BİNLERCE EV YIKILDI
Araştırmada Kaşgar’ın eski şehir dokusuna yönelik müdahalelerin önemli dönüm noktalarından biri olarak Şubat 2009’da başlatılan kentsel dönüşüm projesi gösteriliyor.
Beş yıl sürmesi planlanan projenin açıklanan hedefleri arasında en az 50 bin hanenin depreme dayanıklı konutlara yerleştirilmesi bulunuyordu. Çin basınında yayımlanan dönemin haberlerine göre yalnızca 2009 yılında eski şehirde 4 bin 700’den fazla konut yıkıldı.
Çin yönetimi projeyi deprem riskinin azaltılması, altyapının iyileştirilmesi ve konut güvenliğinin sağlanması gerekçeleriyle savundu. Ancak uygulamanın sahadaki sonuçları, beraberinde ciddi tartışmaları da getirdi.
İNSAMER’in aktardığı araştırmalarda, bazı sakinlerin evlerini terk etmek zorunda kaldığı, tazminatların yetersiz kaldığı ve tarihî dokunun korunmasına gereken önemin verilmediği yönündeki bildirimlere dikkat çekiliyor.
Dönüşüm sürecinde bazı ailelere geleneksel özellikler taşıyan yeni konutlar, bazılarına ise çok katlı binalar sunuldu. Bir kısım konut eski yerinde yeniden inşa edilirken, birçok sakinin şehir merkezinden ve geleneksel mahallelerinden uzaklaştırıldığı belirtiliyor.
Buradaki temel sorun, insanların daha güvenli konutlarda yaşama ihtiyacından ziyade, bu ihtiyacın tarihî çevrenin korunması ve yerel halkın tercihleri gözetilmeden karşılanması.
Araştırma, deprem güvenliği ve altyapı iyileştirmelerinin meşru ihtiyaçlar olduğunu kabul etmekle birlikte, bu gerekçelerin tarihî mahallelerin geniş ölçekte ortadan kaldırılmasını ve halkın yaşadığı çevre üzerindeki söz hakkının sınırlandırılmasını kendiliğinden haklı çıkaramayacağını vurguluyor.
MAHALLELER YIKILIRKEN TOPLUMSAL HAFIZA DAĞILIYOR
Kaşgar’ın eski şehir dokusu, avlulu evler, dar sokaklar, küçük dükkânlar ve zanaatkâr atölyelerinin bir arada bulunduğu kendine özgü bir yaşam alanıydı.
Bu şehir düzeninde ev, iş yeri, mahalle ve sokak birbirinden bağımsız unsurlar değildi. Komşuluk ilişkileri, ortak yaşam alanları, geleneksel ticaret ve aile bağları aynı mekânsal bütünlük içerisinde gelişiyordu.
Kentsel dönüşümle birlikte bu yapının önemli ölçüde değiştiğine dikkat çeken araştırma, eski mahallelerden taşınan insanların yalnızca evlerini değil, günlük hayatlarını şekillendiren sosyal çevrelerini de kaybettiklerini belirtiyor.
Bir insanın yaşadığı mahalleden uzaklaştırılması, yalnızca başka bir binaya taşınması anlamına gelmiyor. Komşularıyla kurduğu ilişkiler, alışveriş yaptığı esnaf, çalıştığı atölye, çocukluğunun geçtiği sokak ve ailesinin geçmişine ait hatıralar da bu değişimden etkileniyor.
Özellikle şehir çeperindeki çok katlı konutlara taşınan Uygur aileleri açısından bu değişim, geleneksel mahalle kültürünün zayıflaması ve toplumsal bağların dönüşmesi anlamına geliyor.
Araştırmada aktarılan akademik saha çalışmalarında, Kaşgar’daki ekonomik ve toplumsal dönüşümün farklı kesimleri eşit biçimde etkilemediği de belirtiliyor.
Küçük esnaf ve zanaatkârların geleneksel çalışma alanlarından uzaklaşması, yeni ticari alanlara erişim sorunları ve değişen ekonomik koşullar, dönüşümün toplumsal maliyetini artıran unsurlar arasında gösteriliyor.
Bu nedenle şehirde yeni binaların inşa edilmesi veya turistik yatırımların artması, yerel halkın refahının aynı oranda yükseldiğini kanıtlamıyor.
ORDAM MAZAR: UYGUR DİNÎ HAFIZASININ SİLİNEN İZLERİ
Araştırmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri, Kaşgar ile Yarkent arasındaki çöl bölgesinde bulunan Ordam Mazar ziyaret alanına ilişkin tespitler.
Uygur Türklerinin dinî ve toplumsal hafızasında önemli bir yere sahip olan Ordam Mazar, tarihî ziyaret güzergâhlarının ve geleneksel dinî buluşmaların önemli duraklarından biri olarak biliniyor.
Araştırmada aktarılan uydu görüntüsü incelemelerine göre Ordam Mazar, 24 Kasım ile 24 Aralık 2017 tarihleri arasında yıkıldı. Aynı incelemelerde, ziyaret güzergâhındaki başka durakların da ortadan kaldırıldığı tespit edildi.
Bu örnek, Kaşgar’daki kültürel miras kaybının yalnızca şehir merkezindeki eski mahallelerle sınırlı olmadığını gösteriyor.
Ziyaret yerleri, mezarlıklar ve dinî mekânlar, Uygur toplumunda yalnızca fiziksel yapılar olarak değerlendirilmiyor. Bu alanlar, geçmiş kuşaklarla bağ kurulan, dinî geleneklerin sürdürüldüğü ve ortak hafızanın yaşatıldığı mekânlar olarak önem taşıyor.
Dolayısıyla bu yapıların ortadan kaldırılması, kültürel ve dinî hayatın devamlılığı açısından da ciddi sonuçlar doğuruyor.
İYDGAH CAMİİ AYAKTA, PEKİ DİNÎ HAYAT NE DURUMDA?
İNSAMER araştırması, kültürel mirasın tahribini değerlendirirken önemli bir ayrımın da altını çiziyor: Bir tarihî yapının fiziksel olarak ayakta kalması, o yapının tarihî ve dinî işlevini özgürce sürdürebildiği anlamına gelmiyor.
2020 yılında yayımlanan uydu görüntüsü temelli bir araştırmada, Kaşgar şehir merkezinde incelenen camilerin çoğunun fiziksel olarak ayakta olduğu belirtiliyor. Ancak aynı araştırmanın yöntemi, yalnızca dışarıdan görülebilen fiziksel değişiklikleri tespit edebiliyor.
Bu nedenle bir caminin çatısının veya minaresinin hâlâ yerinde olması, ibadetin serbestçe gerçekleştirildiğini ya da dinî hayatın eskisi gibi sürdüğünü göstermiyor.
Araştırmada bu ayrımı ortaya koyan örneklerden biri de Kaşgar’ın simge yapılarından İydgâh Camii.
Temmuz 2023’teki bir saha ziyaretine ilişkin haberde, cuma namazına katılanların sayısının 24’ü aşmadığı ve cemaatin çoğunlukla yaşlı erkeklerden oluştuğu aktarılıyor. Aynı ziyarette caminin yakın çevresindeki üç mahalle camisinin kapalı olduğu gözlemleniyor.
Bu tespitler, bütün dönemleri kapsayan kapsamlı bir ibadet istatistiği olarak değerlendirilmemeli. Ancak tarihî yapıların fiziksel varlığı ile dinî hayatın fiilen sürdürülebilmesi arasındaki farkı göstermesi bakımından önem taşıyor.
Araştırmanın ortaya koyduğu temel mesele de tam olarak burada şekilleniyor: Kültürel mirasın korunması, yalnızca binaların dış görünüşünü muhafaza etmekle değil, o binaları anlamlı kılan dinî ve toplumsal hayatın devamını sağlamakla mümkün.
UYGUR KÜLTÜRÜ TURİSTİK BİR GÖSTERİYE Mİ DÖNÜŞTÜRÜLÜYOR?
Kaşgar’daki dönüşümün dikkat çeken bir diğer boyutu ise turizm faaliyetleri.
Çin yönetiminin yeniden düzenlediği eski şehir bölgesinde Uygur mimarisi, geleneksel kıyafetler, müzik, dans ve yerel kültüre ait çeşitli unsurlar turistlere sunuluyor.
İlk bakışta kültürel mirasın tanıtılması ve turizmin geliştirilmesi olarak değerlendirilebilecek bu uygulamalar, araştırmada daha farklı bir perspektiften ele alınıyor.
Mehmet Timur, Uygur kültürünün turistlere görsel bir unsur olarak sunulmasıyla Uygurların kendi kültürlerini gündelik yaşamlarında özgürce sürdürebilmelerinin aynı şey olmadığını ortaya koyuyor.
Araştırmada 2022 yılında Kaşgar’a gelen turist gruplarının yeniden inşa edilen eski şehir surları önünde geleneksel kıyafetler içindeki genç kadınların danslarıyla karşılandığı örneğine yer veriliyor.
2023 yılında yayımlanan bir saha haberinde ise turistlerin Uygur kıyafetleri giyerek profesyonel fotoğraf çektirebildiği çok sayıda işletmenin bulunduğu aktarılıyor. Aynı haberde, eski Büyük Pazar’ın bulunduğu alanın molozlarla kaplı olduğu da belirtiliyor.
Bu tablo, araştırmanın dikkat çektiği çelişkiyi açık biçimde ortaya koyuyor: Bir tarafta Uygur kültürünün dans, kıyafet ve mimari gibi görsel unsurları turistik bir ürün olarak sunulurken diğer tarafta bu kültürü meydana getiren geleneksel yaşam alanları ve toplumsal ilişkiler ortadan kalkıyor.
Uygur kıyafetlerinin fotoğraf çekimlerinde kullanılması, geleneksel dansların turistlere gösterilmesi veya tarihî görünümlü sokakların oluşturulması, tek başına kültürel mirasın korunduğu anlamına gelmiyor.
Çünkü kültür yalnızca dışarıdan görülebilen kıyafetlerden, müziklerden ve mimari yapılardan oluşmuyor. Bir toplumun inancı, dili, aile yapısı, gelenekleri, gündelik ilişkileri ve kendi geçmişini gelecek kuşaklara aktarma imkânı da kültürel kimliğin ayrılmaz parçaları.
Araştırmanın öne çıkardığı temel soru şu: Uygur kültürünün hangi unsurları, kimin tercihleri doğrultusunda korunuyor ve bu kültürün asıl taşıyıcıları kendi miraslarının geleceği hakkında ne kadar söz sahibi olabiliyor?
YENİ BİNALAR ESKİ KAŞGAR’I GERİ GETİRMİYOR
Kaşgar’daki yeniden inşa faaliyetlerinin önemli bir boyutu da geleneksel mimariyi andıran yeni yapıların oluşturulması.
Eski şehrin bazı bölümlerinde tarihî görünümün yeniden üretilmesi, turistik cazibeyi artıran uygulamalar arasında yer alıyor. Ancak araştırmaya göre geleneksel mimariyi taklit eden yeni bir cephe, yıkılan tarihî yapının taşıdığı kültürel değeri geri getirmiyor.
Çünkü tarihî bir mahallenin değeri yalnızca binaların dış görünüşünden ibaret değil. O evlerde yaşayan ailelerin geçmişi, sokaklarda sürdürülen ticari faaliyetler, komşuluk ilişkileri ve kuşaklar boyunca aktarılan gelenekler de o mekânın tarihî kimliğini meydana getiriyor.
Yeni yapılan bir sokağın eski Kaşgar’ı andırması, o sokakta geçmişte yaşanan hayatın yeniden kurulduğu anlamına gelmiyor.
Bu nedenle araştırmada fiziksel restorasyon ile kültürel süreklilik birbirinden ayrılıyor. Gerçek korumanın, tarihî çevreyi yaşatan topluluğun da korunmasını gerektirdiği vurgulanıyor.
ULUSLARARASI HUKUK VE UYGURLARIN KÜLTÜREL HAKLARI
Mehmet Timur’un çalışması, Kaşgar’daki dönüşümü yalnızca tarihî ve mimari bir mesele olarak değil, aynı zamanda uluslararası kültürel haklar çerçevesinde değerlendiriyor.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 18 Aralık 1992 tarihinde kabul edilen Ulusal veya Etnik, Dinsel ve Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Haklarına İlişkin Bildirge, azınlıkların kendi kültürlerini yaşama, dinlerini uygulama ve dillerini kullanma haklarına ilişkin ilkeleri içeriyor.
UNESCO’nun 2003 tarihli Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nin 15. maddesi de kültürel mirası meydana getiren, yaşatan ve kuşaktan kuşağa aktaran toplulukların koruma çalışmalarına mümkün olan en geniş biçimde katılmasını öngörüyor.
Araştırmaya göre Kaşgar’da kültürel mirasın korunması için bu ilkelerin temel alınması gerekiyor.
Bunun için öncelikle tarihî ve dinî mekânlardaki tahribatın durdurulması, Uygurların bu alanlara erişiminin güvence altına alınması ve geleneksel kültürel faaliyetlerini özgürce sürdürebilmeleri önem taşıyor.
Ayrıca yerel halkın şehir planlaması ve dönüşüm projelerinde yalnızca görüşü alınan bir topluluk değil, kararları etkileyebilen asli bir taraf olması gerektiği belirtiliyor.
Araştırmada önerilen diğer adımlar arasında tarihî yapıların bağımsız biçimde belgelenmesi, Uygurca yer adlarının ve sözlü tarihin kayıt altına alınması, kültürel arşivlerin korunması ve yerel esnaf ile zanaatkârların ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmelerinin desteklenmesi bulunuyor.
Turizm faaliyetlerinden elde edilen ekonomik faydanın da kültürü yaşatan yerel topluluklara ulaşması gerektiği vurgulanıyor.
KAŞGAR’IN GELECEĞİNİ KİM BELİRLEYECEK?
İNSAMER’de yayımlanan araştırmanın ortaya koyduğu tablo, Kaşgar’daki kentsel dönüşümün çok katmanlı bir mesele olduğunu gösteriyor.
Bir tarafta konut güvenliği, altyapı ve kalkınma gerekçeleriyle yürütülen projeler bulunuyor. Diğer tarafta ise tarihî mahallelerini, dinî mekânlarını ve geleneksel yaşam alanlarını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalan Uygur Türkleri var.
Şehrin turistik bir merkez olarak yeniden düzenlenmesi, Uygur kültürünün bazı görsel unsurlarını daha görünür hâle getirse de kültürü meydana getiren insanların kendi tarihî çevrelerinde yaşama ve geleneklerini özgürce sürdürme imkânlarının korunması ayrı bir önem taşıyor.
Araştırmanın vardığı sonuç açık: Kaşgar’ın tarihî mirasını korumak, yalnızca eski binaları ayakta tutmakla mümkün değil. Bu mirası oluşturan insanların dinî, kültürel ve toplumsal hayatlarını özgürce sürdürebilmeleri de gerekiyor.
Tarihî mahallelerin yıkılması, ziyaret yerlerinin ortadan kaldırılması, camilerin toplumsal işlevlerinin zayıflaması ve geleneksel yaşam alanlarının turistik bir dekor hâline gelmesi, Kaşgar’ın geçmişiyle bugünü arasındaki bağı aşındırıyor.
Kaşgar’ın geleceği açısından asıl mesele, şehrin dış görünüşünün ne kadar yenilendiği değil, onu yüzyıllar boyunca Kaşgar yapan kültürün ve toplumsal hafızanın yaşatılıp yaşatılamayacağı.
Çünkü bir şehrin kültürel mirası, yalnızca taşında, duvarında ve mimarisinde değil; o şehirde yaşayan insanların hafızasında, inancında, dilinde ve gündelik hayatında yaşar. Kaşgar’ı Kaşgar yapan da onu yaşatan Uygur Türkleridir.
Kaynak: Mehmet Timur, İNSAMER, “Kaşgar Şehri’nin Değişen Yüzü: Kentsel Dönüşüm ve Uygur Kültürel Mirasının Yıkımı”, 6 Kasım 2026.
Araştırmanın tamamı: https://www.insamer.com/tr/kasgar-sehrinin-degisen-yuzu-kentsel-donusum-ve-uygur-kulturel-mirasinin-yikimi.html
