Türkiye yıllardır Çin'den kaçan Uygurlar için bir sığınak olmuştur, bunun nedeni kısmen Ankara'nın etnik grubun üyelerini diğer Türki Müslümanlar olarak görmesi ve sığınmacıları Çin'e iade etmeyi reddetmesidir.
Ancak bazı Uygurlar, son aylarda özellikle yurtdışında, özellikle de Türkiye'de eğitim gören Uygurlara yönelik tutuklamalarda belirgin bir artış olduğunu söylüyor.
Norveç merkezli insan hakları grubu Uygur Hjelp'in kurucusu Abduweli Ayup, "Son aylarda, örgütümüz yakalanan 10'dan fazla Uygur hakkında ayrıntılı bilgi aldı" dedi.
Ayup, VOA'ya verdiği demeçte, "Özellikle, bu kişilerin hepsi daha önce Türkiye'yi ziyaret etmişti" dedi. "Kimlik numaraları, resimler, tam adlar gibi en az beş kişinin tam bilgisine sahibim."
Ayup, yakın zamanda tutuklananların hepsinin 2010'ların başında Türkiye'ye gittiğini ve Çinli yetkililerin 2017'de Doğu Türkistan'daki Uygurlara ve diğer Müslüman azınlıklara yönelik kitlesel tutuklamalara başlamasından önce evlerine döndüklerini söyledi.
Bunlar arasında Uygur pop şarkıcısı ve Sincan Sanat Tiyatrosu Filarmoni Orkestrası üyesi Nureli Hacı da var. Hacı, 2010'lu yılların başında Türkiye'de müzik çalışmalarına devam etti. ÇKP yetkililerinin misillemesinden korktuğu için isimsiz kalmayı seçen bir arkadaşına göre, bu yılın başlarında Doğu Türkistan'ın başkenti Urumçi'de ÇKP polisi tarafından gözaltına alındı.
Doğu Türkistan'dan ayrılmayı başaran arkadaşı, "Tutuklandığı sırada, Nureli Hacı'nın karısı ikinci çocuklarına dokuz aylık hamileydi. Trajik bir şekilde, karısı haberi duyduktan sonra bayıldı ve hala anne karnındayken 9 aylık bebeklerinin talihsiz kaybına yol açtı "dedi.
İsimsiz Uygur'a göre, Nureli Hacı Türkiye'yi ziyaret ettikten sonra tutuklanan tek müzisyen değil.
İsimsiz Uygur, "İki yıl önce, bir başka ünlü Uygur geleneksel müzisyen ve şarkıcı Shireli Eltikin, Çinli yetkililer tarafından tutuklandı. O da 2010'ların başında Türkiye'ye seyahat etmişti" diyor.
"Eltikin, [Çin lideri] Şi Cinping'i ve Doğu Türkistan'daki politikalarını öven Çince 'Xi Dada' adlı bir şarkı söyleme boyutuna gitti. Buna rağmen, dış ziyaretleri için Şi hükümetinin gazabından kurtulamadı."
Nureli Hacı'nın Türkiye'de yaşayan ve Doğu Türkistan'daki akrabalarına karşı misilleme korkusuyla isminin açıklanmasını istemeyen bir başka arkadaşı, Nureli Hacı'nın İstanbul Üniversitesi'nde Türk diline odaklanan çalışmalar yaptığını söyledi. Daha sonra 2014 yılında Türkiye'den ayrılana kadar müzik eğitimine devam etti.
Bu arkadaş, Nureli Hacı'nın Türkiye'deyken "gizli bir varlık gösterdiğini ve kendisini kasıtlı olarak herhangi bir siyasi müdahaleden uzaklaştırdığını" söyledi.
"Düşük bir profil sergiledi ve Türkiye'de bulunduğu süre boyunca herhangi bir siyasi faaliyette bulunmaktan kaçındı." Türkiye'deki Uygur siyasi hareketiyle herhangi bir ilişkiden kaçınma konusunda özellikle temkinliydi." dedi.
Bir sığınak
1950'lerden beri Türkiye, Çin'den kaçan Uygur sürgünleri için bir sığınak görevi görüyor. Yaklaşık 50.000 Uygur nüfusu ile Türkiye, bu bireylerin Çin'e karşı siyasi hareketlerini sürdürebilecekleri ve besleyebilecekleri destekleyici bir ortam sunmaktadır.
Yurtdışında, özellikle Türkiye'de eğitim gören Uygurların yakın zamanda gözaltına alındığına dair ek açıklamalar, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'da yaşayan diğer Uygurlar tarafından sağlanmıştır.
ABD merkezli Uygur insan hakları avukatı Rayhan Asat, kuzeninin ve kuzeninin eşinin geçtiğimiz aylarda tutuklandığını ve hapis cezasına çarptırıldığını söyledi. Asat'a göre, çift 2012 yılında İngilizce eğitimi için Malezya'ya gitti, ardından Türkiye'ye gitti ve Ağustos 2014'te Doğu Türkistan'a döndü.
Döndükten sonra Faruk ve eşi, iki şubesi olan 'Mini İstanbul' adında küçük bir mağaza açtı." dedi.
Asat, çiftin daha önce 2018 ve 2019'da bir yıl kadar "yeniden eğitim" kampında tutulduğunu ve daha sonra serbest bırakıldığını söyledi. Asat, şimdi "açık bir yasal sebep veya adli süreç olmaksızın 10 yıl daha gözaltı cezasına çarptırıldıklarını" söyledi.
"Bu yüzden toplama kamplarından serbest bırakılan insanların bile her zaman potansiyel olarak kamplara geri götürülme ve cezalandırılma riski altında olduklarını düşünüyorum" dedi.
Norveç merkezli Uygur Hjelp'ten Ayup'a göre, giderek artan sayıda Uygur, Türkiye'nin o zamanki başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 2012 yılında Urumçi'ye yaptığı ziyaretin ardından Türkiye'ye seyahat etmeye başladı.
Bu eğilim, Uygurlar ve Türk halkı arasındaki kültürel ve dilsel yakınlıkların yanı sıra Türkiye'de mevcut eğitim ve iş fırsatlarından kaynaklandı.
Ayup, "Yakın zamanda tutuklanan bu kişiler, Çin ve Türkiye ilişkilerinin her iki ülke tarafından daha fazla ziyaret ve yatırım için yeni bir aşamaya girdiği dönemde Türkiye'ye gitti" dedi.
"Hatta Hainan ve China Southern Airlines gibi bazı havayolları o yıllarda Urumçi'den İstanbul'a direkt uçuş başlattı."
Kaynak: VOA
