Asiye Uyghur (*)
Myanmar merkezli Çince yayın yapan Mianhua adlı internet sitesinde 15 Ekim 2026’da yayımlanan bir makale, Uygur bölgesindeki somon endüstrisinde zorla çalıştırma konusundaki kaygıları haberleştiren araştırmacı gazeteci Ian Urbina’yı hedef alıyor. “Buyidao” imzasını taşıyan makale, Urbina’yı profesyonel bir karalama tüccarı olarak nitelendiriyor, çalıştığı kuruluşun finansman kaynaklarını sorguluyor ve endüstrinin teknolojik başarılarını ve işçi gelirlerindeki artışı savunma gerekçesi olarak sunuyor.
Ancak makale, temel soruları yanıtsız bırakıyor. İşçiler işe alınmayı reddedebilir mi? Olumsuz sonuçlarla karşılaşmadan istifa edebilirler mi? Evlerine dönebilirler mi?
Daha yüksek kazançlar önemlidir. Ancak bunlar, istihdamın gönüllü olduğunu kanıtlamaz. Bunu değerlendirebilmek için işçilerin gerçekte hangi seçimleri yapabildiğini bilmemiz gerekir.
Bu soruları sormak için en güçlü gerekçe, Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) kendi iş gücü programlarına ilişkin yayımladığı resmî açıklamalarda yatıyor.
“Buyidao” makalesi, Nilka’daki somon endüstrisinde 600’den fazla çiftçi ve hayvan yetiştiricisinin sanayi işçisine dönüştüğünü, yıllık gelirlerinin yaklaşık 20.000 yuandan 80.000 yuana yükseldiğini ileri sürüyor. Makaleye göre bazıları teknik yeterlilikler kazanmış veya şirket hissedarı olmuş. Makale ayrıca otomatik yemleme sistemlerini, su altı temizlik robotlarını, ihracatı ve blok zinciri tabanlı izlenebilirliği övüyor.
Bütün bu iddialar doğru olsa bile hiçbiri işçilerin istihdam düzenlemesini reddedip edemediğini veya işlerini sona erdirip erdiremediğini açıklamıyor.
Teknolojik açıdan gelişmiş bir şirket, yine de zorlayıcı bir işe alım sistemi içinde faaliyet gösterebilir. Bir işçi, daha önce kazandığından daha fazla para kazanırken nerede çalışacağı konusunda anlamlı bir denetimden yoksun olabilir. Bu olasılıkların, işe alım süreci, çalışma koşulları ve işten ayrılma özgürlüğüne ilişkin kanıtlarla araştırılması gerekir.
Ürünün izlenebilirliği başka türden sorulara yanıt verir. Bir balığın nerede yetiştirildiğini ve pazara nasıl ulaştığını belirlemeye yardımcı olabilir. Ancak balığı yetiştiren veya işleyen kişinin bu işi özgür iradesiyle seçip seçmediğini ortaya koymaz.
24 Ağustos 2017’de yayımlanan resmî bir rapor, Kaşgar ve Hoten’den işçilerin örgütlü biçimde başka yerlere nakledilmesini anlatıyor. Raporda belirtilen amaçlar arasında istihdam yoluyla insanları yönetmek, yerleştirmek ve istikrarı korumak bulunuyor. Raporda program, üst düzey yetkililerin doğrudan ilgilenmesini gerektiren siyasi bir görev olarak açıkça tanımlanıyor.
Aynı rapor, eğitim programlarının içeriği arasında Partiye minnettarlık, Mandarin Çincesi, çalışma disiplini, askerî talimler ve mesleki becerileri sıralıyor. Ayrıca nakledilen işçilere yetkililerin eşlik etmesinden ve istihdam oranının yüzde 90’ın üzerinde tutulması gerekliliğinden söz ediyor.
Bu ifadeler, programa katılan herkesin çalışmaya zorlandığını kanıtlamıyor. Ancak programın, iş arayanlarla işverenleri buluşturmanın ötesine geçen siyasi ve idari amaçlara hizmet ettiğini ortaya koyuyor.
Bu ayrım önemlidir. İşçileri işte tutmak resmî bir hedef hâline geldiğinde, ayrılmak isteyen bir işçiye ne olur? Yönetim bu karara saygı mı gösterir, yoksa bunu düzeltilmesi gereken bir sorun olarak mı ele alır?
Gelir rakamları bu soruya yanıt veremez.
30 Ocak 2018’de resmî istihdam internet sitesi ChinaJob’da yayımlanan bir rapor, makalenin somon endüstrisini savunurken örnek gösterdiği Nilka’da iş gücü transferlerinin örgütlenmesine yönelik yedi önlem sıralıyor.
Bu önlemler arasında gerçek isimlerle tutulan istihdam kayıtları ve hanelerden bilgi toplanmasını sağlayan bir uygulama bulunuyor. Yetkililerin işçilerin nereye gönderildiğini takip etmeleri ve istihdam bilgilerini her ay güncellemeleri isteniyor. Ayrıca geçici Parti ve Komünist Gençlik Birliği şubelerinin kurulması ve takip hizmetleri ile yönetim faaliyetlerini yürütmek üzere işletmelerin içine personel yerleştirilmesi öngörülüyor. İlçenin yıllık hedefi, 2.500’den fazla işçiyi istikrarlı istihdama aktarmak ve işte kalma oranını yüzde 90’ın üzerinde tutmak olarak belirlenmiş.
Belge ayrıca hukuki yardım, işçilerin haklarının korunması ve ailelerine destek sağlanması vaatlerinde bulunuyor. Bu hükümlerin varlığı kabul edilmelidir. Bununla birlikte, bir bireyin istekleri idari bir hedefle çatıştığında sistemin nasıl tepki verdiği sorusunu çözmüyorlar.
Bu belge, söz konusu önlemlerin belirli bir somon üreticisine uygulandığını göstermiyor. Ancak Nilka’daki çalışma koşullarına ilişkin bir değerlendirmenin neden yerel idari çerçeveyi de incelemesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Zorla çalıştırma konusundaki kaygıları kesin bir dille reddeden bir yaklaşım, bu çerçeveyi ele almalıdır. “Buyidao” makalesi böyle bir inceleme sunmuyor.
Nilka’da uygulanan önlemler, daha geniş bir politika çerçevesinin de parçasıdır. Mayıs 2016’da yayımlanan bölgesel On Üçüncü Beş Yıllık Plan, devlet öncülüğünde ve örgütlü biçimde işçilerin bölge dışındaki iç eyaletlere nakledilmesini öngörüyor. Plan, bu eyaletlerden sağlanan desteği toplumsal istikrar, siyasi eğitim ve daha yakın entegrasyonla ilişkilendirirken kırsal kesimdeki işçilerin sanayi işçilerine dönüştürülmesini teşvik ediyor. Kırsal reform hükümlerinde ise arazi işletme haklarının daha büyük çiftçilere, kooperatiflere ve tarım işletmelerine devredilmesini destekliyor. Dolayısıyla iş gücünün hareketliliği ve arazi kullanımındaki değişimler, kırsal yaşamın yetkililer tarafından planlanan yeniden yapılandırılmasının bir parçasıydı.
Maddi yardım ile ideolojik hedefler arasındaki bağlantı, resmî açıklamalarda da aynı ölçüde açıkça görülüyor.
Hoten’deki yoksulluğun azaltılmasına ilişkin 2016 tarihli bir raporda, dönemin bölgesel Parti sekreteri Zhang Chunxian’ın insanların yalnızca karınlarının doyurulmasına değil, düşünce dünyalarına da dikkat edilmesi gerektiğini söylediği aktarılıyor. Talimatları arasında siyasi özdeşleşmenin, “aşırıcılıktan arındırma” çalışmalarının ve minnettarlık eğitiminin yoksulluğu azaltmaya yönelik çalışmaların tamamına dâhil edilmesi de bulunuyordu.
Burada yoksulluğun azaltılması ve siyasi dönüşüm, aynı politika gündeminin içinde yer alıyor. Yalnızca ücretlere odaklanan bir değerlendirme, programın kendi yöneticilerinin tarif ettiği temel bir özelliği göz ardı eder.
Korla Ekonomik ve Teknolojik Kalkınma Bölgesi’nden yayımlanan daha sonraki bir resmî açıklama, idari müdahalenin iş yerlerine kadar nasıl uzanabildiğini gösteriyor. 16 Eylül 2018’de yayımlanan açıklamada, yetkililerin bir mobil nüfus yönetim istasyonunun personeliyle birlikte bir hazır giyim şirketini ziyaret ettikleri anlatılıyor. Açıklama, nakledilen bazı işçilerin yaşadığı güçlükleri uyum sağlayamama, tutum ve disiplin eksikliği gibi ifadelerle tanımlıyor. Bunlar işçilerin bağımsız tanıklıkları değil, yönetimin değerlendirmeleridir.
Bu ayrım, daha geniş tartışmaya da yön vermelidir. İşçilerin minnettar veya koşullara iyi uyum sağlamış olduklarına ilişkin resmî açıklamalar, işçilerin kendi durumları hakkında özgürce konuşabilmelerinin yerini tutamaz.
Özgürlük meselesi fabrika kapısının ötesine de uzanıyor. Sanayi işlerinde çalışmak üzere işe alınan bir çiftçinin işten ayrılabilmesi, kısmen geride bıraktığı yaşam koşullarına bağlıdır. Başka biri artık ailenin tarım arazisini işletiyorsa işçi yeniden tarıma dönebilir mi? Buna kim, hangi anlaşma kapsamında ve ne kadar süre sonra karar verir?
Economic Geography dergisinde Haziran 2024’te yayımlanan bir araştırma, arazi devirleri ile iş gücü hareketliliği arasındaki bağlantıyı açıkça ortaya koyuyor. Uygur bölgesindeki 58 ilçenin 2012–2020 dönemine ait verilerini kullanan araştırma, arazi devirlerinin kent-kır bütünleşmesini teşvik ettiği kanallardan birinin iş gücü transferleri olduğunu belirtiyor. Araştırmacıların önerileri arasında emanet yoluyla işletme, kiralama ve hissedarlık düzenlemeleri yer alıyor. Arazi devreden çiftçiler için eğitim ve örgütlü istihdam transferleri de bu önerilere eşlik ediyor. Yazarlar, arazi devirleri ile iş gücü transferlerinin sıklıkla birlikte gerçekleştiğini ve birbirini desteklediğini belirtiyor.
Araştırma bu değişimleri kalkınma önlemleri olarak sunuyor ve arazi haklarının daha güçlü biçimde korunmasını savunuyor. Zorlamayı araştırmıyor. Araştırmanın önemi, ortaya koyduğu ilişkide yatıyor: İşçilerin yer değiştirmesi ile tarım arazilerinin yeniden düzenlenmesi her zaman birbirinden bağımsız değerlendirilemez.
Xinhua’nın 31 Mart 2018 tarihli bir haberi, Maralbexi’den —haberde Bachu adı kullanılıyor— somut bir örnek sunuyor. Haberde, dört kasabadaki 27 köye yayılan 100.000 mu büyüklüğündeki arazinin arazi devirleri yoluyla birleştirildiği ve tek bir işletme yönetimi altına alındığı anlatılıyor. Sürece 3.600’den fazla hane katılmış. Habere göre ortalama yıllık ödeme, mu başına 500 yuan olarak belirlenmiş; pamuk verimi belirlenen eşiği aşarsa ek temettüler de ödenecekti. Bir çiftçi ve diğer yoksul haneler, birleştirilen tarlaların bakımını yapmak üzere yeniden işe alınmış. Aynı haberde, ilçenin 2020 yılına kadar her haneden en az bir işçiyi istihdama yönlendirmeyi amaçlayan bir planı da aktarılıyor.
Bu değişim önemli. Daha önce aile arazisini işleyen bir kişi, artık hem arazi devrinden ödeme alan hem de işletme yönetimindeki üretim düzeni içinde ücretli çalışan biri hâline gelebilir. Daha yüksek bir ücret, bu değişimin yalnızca bir yönü hakkında bilgi verir. Kişinin daha önceki geçim kaynağı üzerinde etkili bir seçim hakkını koruyup korumadığını göstermez.
Burada kullanılan terimler önemlidir. Arazi devri ile tarımsal hizmetlerin emanet yoluyla yürütülmesi aynı şey değildir. Arazi işletme haklarının başka bir işletmeciye kiralanması, bir hizmet sağlayıcısına toprağı sürmesi, ekmesi, yönetmesi veya hasat etmesi için ödeme yapmaktan farklıdır. İkinci düzenlemede üretim görevlerinin dışarıya verilmesi, çiftçinin işletme haklarını mutlaka devrettiği anlamına gelmez. “Emanet” sözcüğü tek başına araziyi kimin kontrol ettiğini gösteremez. Sözleşme, sözleşmenin tanıdığı yetkiler ve uygulamadaki gerçek durum incelenmelidir.
Ulusal On Üçüncü Beş Yıllık Plan da bu konuda bir ölçüt sunuyor. Plan, arazi devirlerini ve emanet yoluyla işletmeyi teşvik etmenin yanı sıra şehirlere yerleşen çiftçilerin arazi haklarının korunmasını ve devirlerin hukuka uygun, gönüllü ve karşılığı ödenerek yapılmasını öngörüyor. Bir hakkın kâğıt üzerinde korunması, incelemenin yalnızca başlangıcıdır. Etkilenen çiftçi anlaşmayı uygulattırabilir mi, vaat edilen ödemeleri alabilir mi, sözleşme koşullarına itiraz edebilir mi ve hakkı olduğunda yeniden tarıma dönebilir mi?
Bölgesel tarım dairesinin Ağustos 2025’te yayımlanan bir yanıtı; örnek hizmet sözleşmelerini, hizmet fiyatlarının denetlenmesini, kaliteyi, sözleşme sürelerini ve sorumluluğu, ayrıca arazi işletme haklarının devrine ilişkin risklerin izlenmesini anlatıyor. Bu nedenle resmî belgelerin hiçbir güvence içermediğini söylemek yanlış olur. Ancak bu belgeler, işçilerin istekleri yerel yetkililerin veya işletmelerin talepleriyle çatıştığında söz konusu korumalardan etkili biçimde yararlanıp yararlanamadıklarını ortaya koymuyor.
Ne Maralbexi örneği ne de akademik araştırma, Nilka’daki somon işçilerinin arazi düzenlemelerini kanıtlıyor. Ancak her ikisi de incelemenin neden işçilerin pratik alternatiflerini kapsaması gerektiğini gösteriyor. Bir kişinin resmî olarak istifa etme hakkına sahip olması, eve dönebilip dönemediği, önceki geçim kaynağı üzerindeki kontrolünü geri kazanıp kazanamadığı veya idari müdahale olmaksızın başka bir işi seçip seçemediği bilinmeden değerlendirilemez.
Refahı merkeze alan bir savunmadaki boşluk tam da budur. Böyle bir savunma, sanayi istihdamına girmenin getirdiği kazanımları anlatırken işten ayrılmanın koşullarını incelemeden bırakıyor. Arazi ve iş gücü düzenlemelerinin bağlantılı olduğu yerlerde, ayrılma özgürlüğü bu bağlantının her iki tarafında da araştırılmalıdır.
Urbina’nın kuruluşu da diğer tüm araştırmacı kuruluşlar gibi finansmanı, yöntemleri ve sonuçları bakımından sorgulanabilir. Eleştirel inceleme meşrudur. Ancak bir bağışçının siyasi bağlantıları, bir belgenin yanlış olduğunu, tedarik zincirine ilişkin bir bağlantının hatalı kurulduğunu veya bir işçinin tanıklığının güvenilmez olduğunu kanıtlamaz.
Esasa dayalı bir karşı çıkış, tartışmalı kanıtları belirlemeli ve bunların neden yanlış olduğunu açıklamalıdır.
“Buyidao” makalesi ayrıca Urbina’nın ÇHC’ye seyahat etmediği yönündeki iddiaları vurguluyor. Oysa araştırmalar şirket kayıtlarına, devlet yayınlarına, ticaret verilerine ve doğrulanmış görüntülere dayanabilir. Asıl soru, bu materyallerin bulguları destekleyip desteklemediğidir. Coğrafi konum, tek başına bir araştırmanın geçerliliğini belirlemez.
Makale, belirli kanıtların neden geçersiz olduğunu göstermek yerine okurlardan tekrar tekrar kanıtları sunan kişiye güvenmemelerini istiyor.
Burada ele alınan resmî belgeler, bu yaklaşımı özellikle yetersiz kılıyor. Okurlar Urbina hakkında hangi yargıya varırlarsa varsınlar, ÇHC’nin kendi açıklamalarında yer alan siyasi görevler, işçilere eşlik eden yetkililer, ideolojik eğitim ve işçi takibi uygulamaları yine de açıklanmayı bekliyor.
Belirli bir şirket, yalnızca bu politika ortamında faaliyet gösterdiği için zorla çalıştırmadan sorumlu ilan edilmemelidir. Şirketlere yönelik iddialar, her şirket için ayrı kanıtlar gerektirir.
Ancak aynı standart, kapsamlı güvence iddiaları için de geçerlidir. Daha yüksek ücretler, ihracat başarısı ve modern ekipmanlar, örgütlü programlar aracılığıyla işe alınan işçilerin zorlamadan uzak olduğunu kanıtlayamaz.
İnandırıcı bir yanıt, işçilerin ceza veya idari baskı görmeden işe alımı reddedip edemediğini, istifa ederek evlerine dönüp dönemediğini ve yöneticilerin ya da kendilerine eşlik eden yetkililerin yanıtlarını etkilemesi olmaksızın bağımsız araştırmacılarla konuşup konuşamadığını açıklamalıdır.
Bu sorular, yetkililerin kendi programlarına ilişkin yayımladıkları açıklamalardan doğrudan kaynaklanıyor. Bunları sormak, istihdamın insanların geçim koşullarını iyileştirebileceğini inkâr etmek değildir. Sorulan şey, bu iyileşmelerin özgür seçim hakkıyla birlikte gelip gelmediğidir.
Bir balığın kaynağı, çiftlikten pazara kadar kaydedilebilir. Bir işçinin maaş bordrosu, daha yüksek kazanç elde ettiğini belgeleyebilir. Ancak bunların hiçbiri o işçinin hayır diyebilme özgürlüğüne sahip olup olmadığını göstermez.
Bu soru yanıtlanana kadar somon endüstrisini savunan yaklaşım, üretim ve refaha ilişkin bir anlatı olarak kalacaktır; zorlama konusundaki kaygılara ikna edici bir yanıt sunamayacaktır.
(*) Asiye Uyghur, Hollanda merkezli bir Uygur yazar ve siyasi yorumcudur. Radio Free Asia’nın Uygurca Servisi kapatılmadan önce burada siyasi yorumcu olarak çalışmıştır. Hâlen Uygurların insan hakları, kültürel baskı, bilgi kontrolü ve Çin devletinin Uygurlara yönelik politikaları hakkında İngilizce, Felemenkçe ve Çince yorum ve analizler yayımlamaktadır. Bu yazıları Global Voices, Uygur İnsan Hakları Projesi (UHRP) bünyesinde konuk yazar olarak ve Hollanda’da yayımlanan De Kanttekening gibi platformlarda yer almaktadır.
