Asiye Uyghur(*)
Çin tarafından Sincan (Xinjiang) adıyla yönetilen Uygur bölgesinin kuzeyinde bulunan Guchung’da, iki yeni Çin tarih kitabı bütün polis teşkilatı için zorunlu bir siyasi eğitim dersinin parçası hâline getirildi. İlçe mahkemesine ait resmî bir raporda, bu kitaplar aracılığıyla benimsetilen tarih anlayışının yargılama, kolluk faaliyetleri, arabuluculuk ve hukukun açıklanması süreçlerine dâhil edilmesi gerektiği belirtiliyor. Mahkemenin raporu, kitapların hangi amaçla kullanılmasının öngörüldüğünü açıkça ortaya koyuyor.
Söz konusu kitaplar, “Çin’in Sincan Bölgesi Tarihi” (《中国新疆地区历史》) ve “Çin’in Sincan Bölgesi Dinler Tarihi” (《中国新疆地区宗教史》) başlıklarını taşıyor. Çin Komünist Partisi bölge komitesinin Propaganda Dairesi, kitapların tanıtım toplantısını 2 Eylül 2026’da Pekin’de düzenledi. Xinhua’nın tanıtım toplantısına ilişkin haberinde , bu kitapların temel düzenleyici ilkesinin “Çin ulusu topluluğuna ilişkin güçlü bir bilinç oluşturmak” olduğu ve dinin Sinikleştirilmesi (Çinlileştirilmesi) doğrultusunda hareket edilmesinin amaçlandığı açıkça belirtiliyor.

Temel mesele, resmî bir tarih anlatısının nasıl uygulamaya konulduğudur. Bu kitaplar, yayımlanmalarının ardından çocuklara eğitim veren, kültürel mirası yorumlayan, dinî hayatı düzenleyen ve Uygurlar üzerinde devlet otoritesini kullanan kurumlara taşınıyor.
Bu makaleyi hazırlarken her iki kitabın da tam metnine ulaşamadım. Dolayısıyla bu yorum, kitapların kapsamlı bir incelemesini sunduğu iddiasında değildir. Bunun yerine, baş editörlerinin açıklamalarına, Çin devlet medyasında ve resmî kurumların internet sitelerinde yayımlanan açıklamalara dayanarak kitapların kamuoyuna duyurulan tezlerini, siyasi amaçlarını ve belgelenmiş kullanım alanlarını inceliyorum.
Tarihsel anlatının kurumsal bir zorunluluğa dönüştürülmesi
Yerel resmî haberler, bu kitapların nasıl yaygınlaştırıldığını gösteriyor.
Qorghas ilçesinde kitaplar, Parti Okulu’nun eğitim müfredatına dâhil edilmiş ve okullardaki ideolojik ve siyasi derslerin bir parçası hâline getirilmiştir. Ayrıca 15 Ekim tarihli bir habere göre, turist rehberlerinin anlatımlarında da bu kitaplara yer verilmesi planlanmaktadır.
Bu kurumsal ortam, verilen mesajın niteliğini değiştiriyor. Bir kitapta sunulan görüş, başka bir kitapla karşılaştırılarak değerlendirilebilir. Ancak aynı görüş polislerin siyasi eğitimine ve bir mahkemenin resmî görev tanımına dâhil edildiğinde, ilave bir otorite kazanır. Artık mesele yalnızca tarihsel bir yorumun ikna edici olup olmadığı değildir. Asıl soru, bu yorumu uygulamakla yükümlü kurumların bünyesinde ona itiraz etmek için ne kadar alan kaldığıdır.
Kuchar’daki Alaqagha kasabasında sağlık sigortası bürosu yetkilileri, kitapların içeriğini köy temsilcileriyle birlikte ele almış; tarih eğitimini sigorta yardımları ve köy merkezli çalışma ekiplerinin faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Büronun 27 Ekim tarihli açıklaması, tarih öğretiminin kamu hizmetleriyle nasıl bütünleştirildiğini anlatmaktadır.
Resmî bir haberde, Hotan’daki Cami-i Kebir’de görevli bir din görevlisinin bu kitapları okuduğu ve içeriklerinde verilen mesajı inananlara açıklayacağı yönündeki sözlerine de yer verilmiştir. Bu açıklamalar, dinin Çinlileştirilmesini açıkça teşvik eden bir haberin içinde yayımlanmıştır.
Müzecilik sektörüne ilişkin bir toplantı haberi ise daha da somut bilgiler vermektedir. Haberde, kitapların sergilere ve sergi anlatımlarına dâhil edilmesi; sergi düzenleyicileri, uzmanlar ve müze yönetimi tarafından gerçekleştirilecek üç aşamalı bir inceleme süreciyle belirlenen ideolojik çizginin korunması anlatılmaktadır. Hotan Bölge Müzesi Başkanı, gezici müzelerin sergi taslaklarının hazırlanmasında bu kitapların temel alınmasını önermiştir. Bu öneriler, bölgesel kültür ve turizm dairesinin yayımladığı raporda.yer almaktadır.
Müzelerdeki inceleme süreci bu ayrımı özellikle açık biçimde ortaya koymaktadır. Uzman değerlendirmesi, bir eserin tarihini, kökenini veya yorumlanışını bilimsel açıdan sınayabilir. Ancak burada resmî rapor, serginin ideolojik doğrultusunun da korunmasını talep etmektedir. Bu ilave şart, ziyaretçilerin tarihsel kanıtlarla karşılaşma biçiminin siyasi açıdan kabul edilebilir olmasını da sürecin bir parçası hâline getiriyor. Bir nesnenin müzede sergilenmesi, kamuya sunulan yorumu önceden bu siyasi denetimden geçmek zorundaysa, tek başına o anlatıyı doğrulayamaz.
Bu raporlar, planlı bir yaygınlaştırma ve kurumsal kullanım programını belgeliyor. Ancak bölge sakinlerinin özel hayatlarında neye inandıklarını ortaya koymuyor. Mahkeme raporu da herhangi bir somut kararın nasıl verildiğini kanıtlamıyor. Bununla birlikte belgelenen politika önemlidir: Tarih eğitimi, kamu otoritesinin kullanılmasıyla açıkça ilişkilendirilmektedir.
Tarihi varsayılan bir ayara dönüştürmek
Bölgesel Sosyal Bilimler Akademisi Başkanı Gu Guanghai, bu programın amacını açıkça ifade etmiştir. Ulusal Etnik İşler Komisyonunun internet sitesinde yayımlanan bir makalesinde, kitapların birer “silah” olarak kullanılmasını, kadrolar için zorunlu okuma materyali hâline getirilmesini ve gençlerin eğitiminde temel kaynaklar olarak benimsetilmesini istemektedir.
Gu, öngörülen tarih anlayışının insanların “varsayılan ayarı” hâline getirilmesini amaçlamaktadır. Makalesi bu programı açıkça ortaya koymaktadır.
“Varsayılan ayar” ifadesi, ikna etmenin ötesinde bir anlam taşımaktadır. Bu ifade, ulaşılmak istenen nihai noktayı tanımlar: İnsanların hangi kaynakların seçildiğini, hangilerinin dışarıda bırakıldığını ve anlatının kimin deneyimlerini bastırdığını sorgulamadan önce kabul ettiği bir tarih anlayışı.
Bu hedef, zorunlu polis eğitimleri ve müzelerdeki anlatımların incelenmesine yönelik önerilerle birleştirildiğinde, belirli bir tarih anlayışının kurumsal rutinlere yerleştirilmesi programını ortaya koymaktadır.
Kurumların aktarması beklenen sonuçlar
13 Kasım tarihli People’s Daily makalesi, bu yaklaşımı özellikle açık biçimde ortaya koymaktadır. Çin Sosyal Bilimler Akademisinden Xing Guangcheng, tarih kitabını “yüksek siyasi duruşu” nedeniyle övgüyle karşılayarak yazısına başlıyor.
Xing, Çin tarihî kaynaklarında Xiongnu adıyla kaydedilen Hunlar ile Han Hanedanlığı arasındaki çatışmaları dahi bugün “Çin ulusu” olarak adlandırılan yapı içindeki bir bütünleşme süreci olarak sunuyor. Makalenin nihai sonucu ise Komünist Parti liderliğinin bölgenin uzun vadeli istikrarını garanti altına aldığı iddiasıdır. Bu görüşler, gazetenin kendi değerlendirme yazısında yer almaktadır.
2025 yılında PNAS dergisinde yayımlanan bir araştırma, bazı Avrupa Hunları ile Xiongnu elitlerine mensup bireyler arasında doğrudan genetik soy bağlantıları tespit etmiştir. Bu bulgu tarihsel bir bağlantıyı desteklemektedir; ancak iki topluluğun bütünüyle özdeş olduğunu kanıtlamamaktadır. Araştırmanın kendisi bu kanıtları sunmaktadır.
Burada tarihsel olaylar, mevcut yönetimi meşrulaştıran bir doğrultu boyunca sıralanmaktadır. Farklı devletler arasındaki savaşlar, müzakereler, geçici tâbiyet ilişkileri ve bağımsız yönetim dönemleri, tek bir “içsel birlik” kavramı altında birleştirilmektedir.
Bugünkü devletin sınırları tarihsel araştırmanın başlangıç noktası hâline getirildiğinde, bu sınırlar içerisinde yaşanan her şey önceden tek bir ülkenin iç tarihi olarak tanımlanmış olur. Ardından bu tarih, mevcut sınırların “kadim zamanlardan beri” var olduğunu kanıtlamak için kullanılır. Bu akıl yürütme döngüseldir.
Peter Perdue’nun China Marches West (Çin Batı’ya Yürüyor) adlı eseri, günümüz Çin topraklarının oluşumunda Mançu İmparatorluğu’nun fetihlerinin oynadığı rolü inceler. Kitabın tanıtım yazısı, bu genişleme tarihine dikkat çekmektedir.
Bu tarihi, “kadim zamanlardan beri var olan birlik” anlatısının içine yerleştirmek; yönetimin ne zaman ve nasıl kurulduğunu, kimlerin buna direndiğini ve hangi siyasi alternatiflerin mevcut olduğunu görünmez kılmaktadır.
Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğü bugünkü haritanın tapusu değildir
Mahmud el-Kaşgari’nin Dîvânu Lugâti’t-Türk (Türk Lehçelerinin Derlemesi) adlı eseri, coğrafi adlarla siyasi mülkiyetin neden birbirinden ayrılması gerektiğini gösteren önemli bir örnektir.
Robert Dankoff ve James Kelly’nin İngilizce çevirisinin birinci cildinin 341. sayfasında yer alan “Tawghach” maddesinde Kaşgarlı, Ṣīn bölgesinin üçlü bir coğrafi ayrımını açıklar:
- Doğuda bulunan üst bölge Tawghach olarak adlandırılır.
- Ortadaki bölge Khitay olarak bilinir.
- Aşağıdaki bölge ise Kaşgar civarındaki Barkhan olarak tanımlanır.
Kaşgarlı ayrıca kendi dönemindeki kullanıma göre Tawghach’ın Māṣīn, Khitay’ın ise Ṣīn olarak bilindiğini belirtir. Bu bölüm İngilizce çeviriden kontrol edilebilir.
Tarihçi Peter Golden, Aşağı Ṣīn’i Karahanlı Devleti’nin doğu topraklarıyla, orta bölgeyi Kitan Liao Devleti’yle, Tawghach–Māṣīn bölgesini ise Song Hanedanlığı’nın yönetimindeki alanla ilişkilendirmektedir. Bu değerlendirmesi, “The Turkic World in Mahmûd al-Kâshgharî” (Mahmud el-Kaşgari’de Türk Dünyası) adlı çalışmasında, özellikle 96 numaralı dipnotta yer almaktadır.
Dolayısıyla bu isimler, farklı yöneticilerin idaresindeki toprakları kapsayan tarihsel bir coğrafya anlayışına aitti. Kaşgar’ın bu coğrafi çerçeveye dâhil edilmesi, bölge halkını Han yapmadığı gibi Karahanlıları da bir Çin hanedanlığına dönüştürmez.
Daha önce kaleme aldığım “Çin’in Sahibi Kim?” başlıklı makalemde, eski coğrafi isimlerin otomatik olarak modern devletle özdeşleştirilmesini sorgulamak için Abdushukur Muhammedimin’in Chin ve Machin üzerine yaptığı araştırmalardan yararlanmıştım.
Bu ayrım temel önemini korumaktadır: Bir coğrafi isim, tek başına etnik kimlik veya toprak mülkiyeti belgesi değildir.
Han Çinlileri ile Çin arasındaki anlam kayması
“Han” etnik kimliğinin İngilizcedeki karşılıkları “Han”, “Han people” veya “Han ethnic group” ifadeleridir; “China” değildir. Yaygın biçimde kullanılan “Han Chinese” ifadesindeki “Han” kelimesi, tam da bu ayrımı korumaktadır.
“Çin” bir devletin veya tarihsel bir coğrafi bölgenin adıdır. “Çinli” ise kullanıldığı bağlama göre vatandaşlığı, dili, kültürü veya etnik kimliği ifade edebilir. Bu anlamlar birbirinden ayrılmadığında, bir halkın tarihi kolaylıkla bütün bir devletin topraklarının tarihine dönüştürülebilir ve ardından o topraklar üzerindeki mülkiyet iddiasının kanıtı olarak sunulabilir.
Ortaya çıkan şey dilsel bir tuzaktır. Uygur yurdu devletin adı altında tanımlanırken, bu ismin okuyucunun zihninde çağrıştırdığı tarihsel sahipler çoğunlukla Hanlardır. Uygurlar, toprak üzerindeki iddianın sınırları içerisinde tutulurken kendi yurtlarının tarihinin başlıca özneleri olmaktan uzaklaştırılmaktadır.
Han adının kendisi de değişmeden kalan bir halk ile değişmeden kalan bir toprak arasında ezelî bir birlik bulunduğunu kanıtlamaz. Nanjing Üniversitesi tarihçisi Hu Axiang, bu ismin Liu Bang’ın siyasi unvanı, Hanzhong ve Han Nehri üzerinden geçirdiği tarihsel dönüşümü incelemektedir. Bu anlatıma göre isim, bir nehirden ve coğrafi bölgeden bir hanedanlığa, ardından da bir halka aktarılmıştır. Açıklaması Nanjing Üniversitesi tarafından yayımlanan bir söyleşide yer almaktadır.
Agnieszka Joniak-Lüthi’nin araştırmaları da Han kategorisinin sınırlarının zaman içinde değiştiğini göstermektedir. Moğol Yuan Hanedanlığı yönetimi sırasında “Hanren” (Han halkı) kategorisi yalnızca kuzeydeki Hanları değil, Kitanları, Cürcenleri ve Korelileri de kapsıyordu. Güneyde yaşayan nüfus ise ayrı bir kategori altında sınıflandırılıyordu.
Bu değişimleri “The Han: China’s Diverse Majority” (Hanlar: Çin’in Çeşitlilik Gösteren Çoğunluğu) adlı çalışmasında incelemektedir.
Uygur kimliğinin tarihsel oluşumu sorgulamaya tabi tutuluyorsa, Han kimliği de aynı bilimsel ölçütlerle incelenmelidir. Bir halkın kimliğini tarihsel olarak oluşmuş kabul ederken diğerinin kimliğini zamansız ve değişmez saymak, eşit bilimsel yaklaşım değildir.
Dinler tarihi de günümüz politikalarına bağlanıyor
29 Eylül’de düzenlenen bir sempozyumda, dinler tarihi kitabının baş editörü Yu Shangping, bölgede dinî ve siyasi otoriteyi birleştiren hiçbir rejimin kurulmadığını ve siyasetin her zaman din karşısında önceliğini koruduğunu ileri sürmüştür.
Haberde ayrıca dinin Çinlileştirilmesi, bölgedeki dinlerin “tarihsel tercihi” olarak sunulmuştur. Bu iddialar, sempozyuma ilişkin haberde kayıt altına alınmıştır.
Bütün bir bölgenin tarihini kapsayan böyle bir iddia, her dönem için kesin tanımlar ve kanıtlar gerektirir. Dinî kurumlar üzerinde siyasi üstünlük bulunması, tek başına devlet ile din arasında bir ayrılık olduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde yöneticilerin dinî otoritesi, dinî hukukun yeri veya dinî şahsiyetlerin siyasi etkisi de günümüzün siyasi formülünü tekrarlayarak açıklığa kavuşturulamaz.
Musa Sayrami’nin Tarikh-i Ḥamidi adlı eseri, bu soruların ne kadar karmaşık olduğunu ortaya koymaktadır.
Sayrami, 1864 yılında başlayan ayaklanmayı, Yakup Bey’in yönetimini ve Mançu İmparatorluğu’nun bölgeyi yeniden fethetmesini anlatırken adalet, iktidar ve yenilgi konularını İslamî ilim geleneğinden yararlanarak değerlendirmiştir.
Bu bakış açısı, eserin İngilizce çevirisine ilişkin Columbia University Press tarafından yayımlanan tanıtım yazısında açıklanmaktadır.
Sayrami’nin eseri, kendi döneminin siyasi ve dinî kavramları çerçevesinde okunmalıdır. Günümüzde kullanılan, siyasetin din üzerindeki önceliğine ilişkin bir formüle indirgenemez.
Dinin Çinlileştirilmesini tarihsel bir tercih olarak tanımlamak da temel bir soruyu cevapsız bırakmaktadır: İnananların kendi iradeleriyle yaptıkları tercih ile devlet tarafından dayatılan bir zorunluluk birbirinden nasıl ayrılacaktır?

Hangi tarihlerin dolaşıma girmesine izin veriliyor?
Turghun Almas’ın (1924–2001) Hunların Kısa Tarihi, Eski Uygur Edebiyatı ve Uygurlar adlı eserleri bu tartışmadan ayrı düşünülemez.
Nabijan Tursun, 2008 yılında China and Eurasia Forum Quarterly dergisinde yayımlanan bir araştırmasında, Uygurlar kitabının 1989 yılında yayımlandığını ve diğer iki eserle birlikte hükümet tarafından yasaklandığını kaydetmektedir.
Tursun, bu gelişmeleri Uygur tarih yazımının devlet hedefleriyle uyumlu hâle getirilmesi çabaları bağlamında incelemektedir. “The Formation of Modern Uyghur Historiography and Competing Perspectives toward Uyghur History” (Modern Uygur Tarih Yazımının Oluşumu ve Uygur Tarihine Yönelik Birbiriyle Yarışan Bakış Açıları) başlıklı makalesi bu çatışmayı belgelemektedir.
Almas’ın eserleri, Uygurların siyasi ve kültürel tarihini kendi başına bir tarih olarak anlatmayı amaçlıyordu.
Uygurlar kitabında Orhun Uygur Devleti, Karahanlılar ve Koço Uygur Devleti önemli yer tutmaktadır. Kitaba ilişkin arşiv kaydı, eserin Uygurca ve diğer Türk dillerindeki kaynakların yanı sıra Çin tarihî kayıtlarından ve yabancı şarkiyatçıların araştırmalarından yararlandığını belirtmektedir.
Almas’ın vardığı sonuçlar elbette incelenmeli ve sorgulanmalıdır. Ancak bir kitabın yasaklanmış olması, onun yanlış olduğunu kanıtlamaz.
İki resmî kitap artık okullara ve müzelere yetkili tarih kaynakları olarak sunulurken, neden onlara itiraz eden eserleri okumak için eşit fırsat bulunmamaktadır?
Bu asimetri önemlidir. Devlet, tercih ettiği tarih anlatısını yaygınlaştırabilecek, görevlileri bu anlatıyı tekrarlamaları için eğitebilecek ve onu eğitim sistemine ve kamusal tarih sunumuna dâhil edebilecek kurumsal güce sahiptir.
Buna karşılık, alternatif Uygur eserlerinin yasaklanması, bu anlatının karşılaştırılabileceği ve sınanabileceği kaynakları kısıtlamaktadır. Bu koşullar altında üretilen tek biçimlilik, bilimsel uzlaşmanın kanıtı olamaz.
İşleyiş mekanizması artık açıkça görülmektedir: Resmî bir anlatı, kesinleşmiş tarih olarak sunulmakta; siyasi eğitim programlarına dâhil edilmekte ve sınıflara, kamu hizmetlerine, dinî eğitime ve müze sergilerine taşınmaktadır.
Tarihi anlatılan insanlar ise bu anlatıyla günlük hayatları üzerinde otorite sahibi olan kurumlar aracılığıyla karşılaşmaktadır.
Asıl ölçüt, devletin bu anlatıya itiraz edilmesine izin verip vermediğidir: Karşıt kaynakların dolaşıma girmesine, sonuçların yeniden değerlendirilmesine ve Uygur tarihçilerinin eşit koşullarda sürece katılmasına izin verilip verilmediğidir.
Bu koşullar sağlanmadığı sürece, kurumsal tekrar bir tarih anlatısına geniş bir erişim ve otorite kazandırır; ancak ona bağımsız bir bilimsel doğruluk kazandırmaz.
Uygurlar; kendilerine ait dili, kültürü, tarihi ve ulusal kimliği bulunan ayrı bir halktır. Tarihleri, yurtlarının günümüzdeki sınırları içerisinde bulunduğu devletin siyasi mülkiyeti değildir.
Uygurların kendi tarihlerini yazma, sorgulama ve gelecek nesillere aktarma hakları vardır.
Pekin’in yürüttüğü kampanya, insanlara geçmiş hakkında ne anlatılacağının kontrol edilmesinin çok ötesine geçmektedir. Bu kampanya, onların geleceğini yöneten kurumların geçmişe ilişkin hangi anlatıyı tanıyacağını ve kabul edeceğini belirlemeyi amaçlamaktadır.
(*) Asiye Uyghur, Hollanda merkezli bir Uygur yazar ve siyasi yorumcudur. Radio Free Asia’nın Uygurca Servisi kapatılmadan önce burada siyasi yorumcu olarak çalışmıştır. Hâlen Uygurların insan hakları, kültürel baskı, bilgi kontrolü ve Çin devletinin Uygurlara yönelik politikaları hakkında İngilizce, Felemenkçe ve Çince yorum ve analizler yayımlamaktadır. Bu yazıları Global Voices, Uygur İnsan Hakları Projesi (UHRP) bünyesinde konuk yazar olarak ve Hollanda’da yayımlanan De Kanttekening gibi platformlarda yer almaktadır.



















