Çin’in Doğu Türkistan’a yönelik politikaları, son yıllarda yalnızca insan hakları tartışmasının değil, aynı zamanda Pekin’in küresel yönetişim anlayışını anlatma ve uluslararası alanda kabul ettirme çabasının da önemli başlıklarından biri haline geldi.
Eylül 2026’da Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi’de düzenlenen “Xinjiang Friendship and Exchange Conference with Distinguished International GuestsXinjiang Friendship and Exchange Conference with Distinguished International Guests” adlı toplantı, bu yaklaşımın son örneklerinden biri oldu.
Çin’in resmi kaynaklarına göre toplantıya 33 ülkeden 300’den fazla hükümet yetkilisi, akademisyen, iş dünyası temsilcisi ve gazeteci katıldı. Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ve Uluslararası Çalışma Örgütü’nden (ILO) temsilcilerin de yer aldığı konferansın ana teması “Sincan’ın yönetişim deneyimi ve uluslararası önemi” oldu.
Toplantının başlığı dahi Pekin’in Doğu Türkistan’a ilişkin anlatısındaki değişime işaret ediyor: Çin yönetimi artık bölgeyi yalnızca güvenlik ve terörle mücadele bağlamında değil, başka ülkelerin de yararlanabileceği bir yönetişim, kalkınma ve istikrar modeli olarak tanımlıyor.
Pekin’in mesajı: Güvenlik, kalkınma ve istikrar
Çin tarafından yayımlanan toplantı haberlerinde Doğu Türkistan’daki güvenlik ve ekonomik gelişmenin birbirini desteklediği vurgulandı.
ŞİÖ Genel Sekreteri Nurlan Yermekbayev, Doğu Türkistan’a gerçekleştirdiği ziyaretlerde bölgede “büyük değişimler” gördüğünü söyledi. Yermekbayev, güvenlik ve ekonomik işbirliğinin sınır ötesi ekonomik ve sosyal ilişkiler için koşullar oluşturduğunu belirterek daha fazla ortak proje çağrısı yaptı.
Çin’deki Minzu Üniversitesi’nde görev yapan Amerikalı sosyolog Mark Levine de daha önce gerçekleştirdiği Doğu Türkistan ziyaretlerine atıfta bulunarak bölgenin “güvensizlikten kalıcı barış ve canlılığa” geçiş yaşadığını savundu. Levine, Doğu Türkistan deneyiminin aşırıcılık, etnik çatışma ve dengesiz kalkınma gibi sorunlarla karşılaşan gelişmekte olan ülkeler açısından yeni bir yönetişim paradigması oluşturabileceğini ileri sürdü.
Bu açıklamalar, Pekin’in Doğu Türkistan politikalarını savunurken kullandığı temel çerçeveyi ortaya koyuyor: güvenlik → istikrar → ekonomik kalkınma → toplumsal refah.
Çin yönetimine göre bölgedeki sert güvenlik uygulamaları, terörizm ve aşırıcılıkla mücadele amacı taşıyor; ekonomik yatırımlar ve altyapı projeleri ise bölgenin uzun vadeli kalkınmasını destekliyor.
Çin’in resmi verileri: Altyapı ve ekonomik dönüşüm vurgusu
Pekin’in bu anlatısının önemli unsurlarından biri ekonomik ve sosyal göstergeler.
Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi tarafından Eylül 2025’te yayımlanan “CPC Guidelines for Governing Xinjiang in the New Era: Practice and Achievements” başlıklı beyaz kitapta Doğu Türkistan’ın “kaostan istikrara, istikrardan iyi yönetişime” geçtiği savunuldu. Çin hükümeti ayrıca bölgede yaşam standartlarının ve kamu hizmetlerinin önemli ölçüde geliştiğini belirtti.
Çin’in resmi verilerine göre:
- Doğu Türkistan’daki demiryolu ağı 2024 sonunda 9 bin 202 kilometreye ulaştı.
- Karayolu ağı aynı yıl itibarıyla yaklaşık 230 bin kilometre oldu.
- Bölgedeki sivil havalimanlarının sayısı 28’e çıktı.
- 2024’te ortalama yaşam beklentisinin 77 yıla yükseldiği bildirildi.
- Çin hükümeti, 2012’den bu yana Doğu Türkistan ekonomisinin yıllık ortalama yüzde 7,04 büyüdüğünü ve bölgesel GSYH’nin 2024’te 2 trilyon yuan sınırını aştığını açıkladı.
Çin ayrıca Doğu Türkistan’ın Kuşak ve Yol girişimi kapsamında Avrasya’nın önemli ulaşım ve ticaret merkezlerinden biri haline geldiğini savunuyor.
Pekin’in anlatısında bu yatırımlar, yalnızca ekonomik kalkınma projeleri değil, aynı zamanda bölgedeki sosyal istikrarın temel unsurlarından biri olarak sunuluyor.
Tartışmanın merkezinde Uygurlar var
Ancak Doğu Türkistan konusunda uluslararası tartışmanın temelini yalnızca ekonomik göstergeler oluşturmuyor.
Bölgeye ilişkin en önemli uluslararası değerlendirmelerden biri, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (OHCHR) 31 Ağustos 2022 tarihli raporu.
OHCHR, Uygurlar ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman etnik gruplara yönelik geniş çaplı keyfi ve ayrımcı gözaltı uygulamalarına ilişkin ciddi endişeler bulunduğunu belirledi.
Raporda, mevcut bilgi ve kanıtlar temelinde söz konusu uygulamaların “uluslararası suçlar, özellikle insanlığa karşı suçlar” teşkil edebileceği değerlendirmesine yer verildi.
BM raporunda ayrıca gözaltı merkezlerinde kötü muamele ve işkence iddiaları incelendi. OHCHR’nin görüştüğü 26 eski tutuklunun yaklaşık üçte ikisi, mesleki eğitim ve öğretim merkezlerinde veya bu merkezlere sevk süreçlerinde işkence ya da başka kötü muamele biçimlerine maruz kaldıklarını anlattı.
BM değerlendirmeleri bunun yanında dini uygulamalara yönelik kısıtlamalar, geniş kapsamlı gözetim, ailelerin ayrılması, zorla çalıştırma ve keyfi gözaltı iddiaları gibi başlıklara da dikkat çekti.
Urumçi konferansı neden önemli?
Eylül 2026’daki konferansı önemli hale getiren nokta, toplantının yalnızca Doğu Türkistan’ın ekonomik gelişimine odaklanmaması.
Konferansın oturumları arasında terörle mücadele, istikrarın korunması ve insan haklarının korunması; etnik birlik ve ortak kalkınma; sosyal yönetişim ve yaşam koşullarının iyileştirilmesi; tek taraflı yaptırımlara ve güç siyasetine karşı çıkış gibi başlıklar yer aldı.
Bu yapı, Pekin’in Doğu Türkistan politikasını daha geniş bir uluslararası tartışmaya bağlama stratejisini gösteriyor.
Çin, Doğu Türkistan’daki yaklaşımını “Çin’e özgü” bir iç politika olarak anlatmak yerine, terörizm, etnik çatışma, ekonomik eşitsizlik ve bölgesel istikrarsızlıkla mücadele eden diğer ülkeler açısından da uygulanabilir bir deneyim olarak sunuyor.
Bu durum, Doğu Türkistan meselesini insan hakları tartışmasının ötesine taşıyarak uluslararası yönetişim modelleri arasındaki rekabetin bir parçası haline getiriyor.
“Seçilmiş ziyaretler” tartışması
Voice of Uyghurs tarafından yayımlanan 16 Eylül 2026 tarihli değerlendirmede ise Urumçi konferansının, Pekin’in Doğu Türkistan ilişkin uluslararası algıyı değiştirme çabasının bir parçası olduğu belirtiliyor.
Yazıda, Çin makamlarının yabancı heyetler için düzenlediği ziyaretlerde okullar, fabrikalar ve yerleşim bölgelerinin öne çıkarıldığı; buna karşılık eski tutuklular, kayıp kişilerin aileleri veya gözaltı merkezlerine erişimin sınırlı olduğu iddia ediliyor. Kaynak, bu nedenle organize edilmiş ziyaretlerin bağımsız bir insan hakları incelemesinin yerini tutamayacağını ifade ediliyor.
Ekonomik başarı ile insan hakları tartışması aynı anda yürütülüyor
Doğu Türkistan tartışmasının en karmaşık yönlerinden biri de ekonomik gelişme ile insan hakları iddialarının birbirini dışlayan başlıklar olarak ele alınması.
Çin’in resmi istatistikleri, bölgede ulaştırma altyapısının, enerji üretiminin, sağlık hizmetlerinin ve ekonomik kapasitenin büyüdüğünü gösteriyor. Örneğin Çin’in 2025 tarihli resmi beyaz kitabı, 2012-2024 döneminde demiryolu ve karayolu ağlarında büyük artışlar kaydedildiğini bildiriyor.
Ancak BM’nin değerlendirmesi, ekonomik veya altyapısal gelişmelerin insan hakları ihlali iddialarını ortadan kaldırmadığına dikkat çeken bir çerçeve sunuyor.
Başka bir ifadeyle, Doğu Türkistan’ın ekonomik olarak gelişip gelişmediği ile bölgede insan hakları ihlalleri yaşanıp yaşanmadığı birbirinden bağımsız olarak incelenebilecek iki soru.
Bu nedenle bölgedeki yeni yolların, demiryollarının veya ekonomik göstergelerin varlığı, tek başına insan hakları alanındaki tartışmayı sonuçlandırmıyor.
Pekin uluslararası desteği genişletmeye çalışıyor
Urumçi konferansına 33 ülkeden temsilcilerin katılması, Çin’in Doğu Türkistan konusunda uluslararası meşruiyet alanını genişletme çabasının bir göstergesi olarak değerlendirilebilir.
Çin açısından uluslararası heyetlerin bölgeyi ziyaret etmesi ve ekonomik kalkınma ile güvenlik politikalarını olumlu değerlendirmesi, Batılı hükümetlerin ve insan hakları kuruluşlarının eleştirilerine karşı önemli bir diplomatik argüman oluşturuyor.
Konferansta Doğu Türkistan’ın Avrasya kıtasında ticaret, lojistik, turizm, eğitim ve sağlık açısından önemli bir merkez olduğu vurgulandı. Katılımcıların çeşitli alanlarda işbirliğinin geliştirilmesine yönelik görüşler dile getirdiği bildirildi.
Bu yaklaşım aynı zamanda Çin’in son yıllarda geliştirdiği daha geniş küresel yönetişim söylemiyle de örtüşüyor: Pekin, kendi kalkınma ve güvenlik deneyiminin özellikle gelişmekte olan ülkeler için alternatif bir model oluşturabileceğini savunuyor.
Uygur diasporasının kaygısı: “Normalleştirme” riski
Uygur hakları savunucuları ise bu sürecin başka bir sonucu olabileceği uyarısında bulunuyor.
Voice of Uyghurs, Urumçi toplantısının Doğu Türkistan’daki yönetim uygulamalarını “başarılı bir küresel model” olarak sunarak geçmişte gündeme gelen insan hakları ihlallerinin uluslararası kamuoyunda geri plana itilmesine yol açabileceğini söylüyor.
Benzer biçimde Uygur kuruluşları, Çin’in güvenlik ve kalkınma söyleminin gözaltılar, zorla çalıştırma, kültürel ve dini haklara yönelik kısıtlamalar gibi iddiaların önüne geçmesinden endişe ediyor. Bu görüşler, Çin hükümetinin söz konusu suçlamaları reddeden açıklamalarından farklı bir perspektif ortaya koyuyor.
Tartışma artık yalnızca Doğu Türkistanla sınırlı değil
Urumçi’deki konferansın ortaya koyduğu tablo, Doğu Türkistan meselesinin yeni bir aşamaya girdiğine işaret ediyor.
Geçmişte tartışmanın ana ekseni, “Doğu Türkistan’da ne yaşanıyor?” sorusu etrafında şekilleniyordu.
Bugün ise buna ikinci bir soru ekleniyor:
“Doğu Türkistan’daki yönetim modeli uluslararası alanda nasıl anlatılacak ve başka ülkeler tarafından nasıl değerlendirilecek?”
Çin, bölgedeki güvenlik ve kalkınma politikalarını uluslararası toplantılar, beyaz kitaplar, yabancı heyet ziyaretleri ve ekonomik işbirliği kanalları aracılığıyla anlatıyor.
BM ve insan hakları kuruluşları ise bu anlatının yanında, bölgedeki temel hak ve özgürlükler konusunda bağımsız incelemelerin sürdürülmesi gerektiğini söylüyor.
Dolayısıyla Urumçi konferansı, yalnızca Doğu Türkistan’daki gelişmeler hakkında bir toplantı değil; Çin’in kendi yönetim anlayışını küresel ölçekte nasıl konumlandırmak istediğini gösteren bir diplomatik ve iletişim platformu olarak da okunabilir.
Kaynak
- Voice of Uyghurs, “China Presents Xinjiang as a Global Governance Model to Reshape the Uyghur Narrative”, 16 Eylül 2026.
