Çin, onlarca yıldır dünyanın en önemli üretim merkezlerinden biri olarak küresel ekonominin tedarik zincirlerinde kritik bir konuma sahip. Cep telefonlarından bilgisayarlara, otomotiv parçalarından tekstil ürünlerine ve güneş panellerinden elektronik bileşenlere kadar milyonlarca ürünün üretiminde Çin’deki fabrikalar önemli rol oynuyor.
Ancak bu üretim ağının arka planında, özellikle işgal altındaki Doğu Türkistan’dan işçilerin ülkenin farklı bölgelerindeki fabrikalara transfer edilmesiyle ilgili zorla çalıştırma politikaları bulunuyor.
Voice of Uyghurs tarafından gündeme getirilen konuya ilişkin değerlendirmeler ve çeşitli uluslararası araştırmalar, sorunun yalnızca Doğu Türkistan’daki pamuk ve tekstil üretimiyle sınırlı kalmayabileceğine, elektronik ve teknoloji sektörleri de dahil olmak üzere daha geniş bir tedarik zincirine uzanabileceğine dikkat çekiyor.
Doğu Türkistan’dan binlerce kilometre uzaktaki fabrikalara
Zorla çalıştırma tartışmasının önemli unsurlarından biri, Uygur, Kazak, Kırgız ve diğer Müslüman Türk halklarına mensup kişilerin Çin’in farklı bölgelerindeki fabrikalara gönderildiğine ilişkin iddialar.
ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 2025 İnsan Ticareti Raporu’nda Çin, insan ticaretiyle mücadelede gerekli asgari standartları karşılamadığı gerekçesiyle en düşük kategori olan Tier 3 kapsamında değerlendirildi.
Raporda, Çin’de hükümet politikası veya uygulama biçimi şeklinde yaygın zorla çalıştırma vakalarının bulunduğu belirtilirken, uygulamanın yalnızca Sincan bölgesiyle sınırlı olmadığına ilişkin değerlendirmeler yer aldı.
Rapora göre bazı azınlık gruplarına mensup işçiler, Doğu Türkistan’dan Çin’in başka bölgelerine gönderiliyor. Gansu, İç Moğolistan ve Yunnan gibi bölgelerdeki fabrikalar da bu iş gücü transferleriyle ilişkilendiriliyor.
Çin yönetimi ise söz konusu uygulamaları çoğunlukla mesleki eğitim, istihdam oluşturma ve yoksulluğun azaltılması politikaları kapsamında tanımlıyor.
Ancak insan hakları kuruluşları ve bazı hükümetler, işçilerin özgür iradeleriyle çalışıp çalışmadığı ve işten ayrılma imkanlarının bulunup bulunmadığı konusunda ciddi soru işaretleri bulunduğunu savunuyor.
100’den fazla küresel marka tartışmanın içinde
Sorunun en dikkat çekici boyutlarından biri ise zorla çalıştırma iddialarının küresel markaların tedarik zincirlerine kadar ulaşması.
Kaynakta aktarılan araştırmalara göre, aralarında teknoloji, otomotiv, gıda ve giyim sektörlerinden şirketlerin bulunduğu 100’den fazla küresel markanın, Uygur işçilerin çalıştığı öne sürülen fabrikalarla doğrudan veya dolaylı tedarik ilişkileri bulunuyor.
Araştırmalarda Çin’in 11 farklı eyaletindeki 75 fabrika incelendi. Bunlar arasında elektronik ve devre kartı üretimi yapan tesislerin yanı sıra otomotiv ekipmanları üreten fabrikalar da bulunuyor.
İddialarda adı geçen küresel şirketler arasında Apple, Volkswagen, LG Electronics, Samsung, Tesla, Mercedes-Benz, BMW, Subaru, McDonald’s ve KFC gibi farklı sektörlerden markalar yer alıyor.
Ancak bir şirketin tedarik zincirinde adı geçen bir fabrikanın bulunması, o şirketin zorla çalıştırmayı bilerek desteklediği anlamına gelmiyor.
Tam tersine, tartışmanın merkezinde küresel şirketlerin tedarik zincirlerinin alt kademelerini ne ölçüde takip edebildiği sorusu bulunuyor.
Tedarik zincirinin görünmeyen halkaları
Modern üretim sistemi, tek bir fabrikadan oluşmuyor.
Bir akıllı telefon, otomobil veya bilgisayarın üretiminde yüzlerce hatta binlerce farklı şirket görev alabiliyor. Ana marka, ürünü doğrudan kendisi üretmek yerine farklı tedarikçilerden parçalar satın alabiliyor. Bu tedarikçiler de üretimin bir bölümünü başka şirketlere devredebiliyor.
Bu durum, tedarik zincirinin en alt katmanlarında çalışan insanların kim olduğunu belirlemeyi zorlaştırıyor.
Özellikle Çin gibi çok büyük ve karmaşık bir üretim ekosisteminde, bir ürünün hammaddesinden nihai montajına kadar geçen süreçte çok sayıda şirket devreye girebiliyor.
Bu nedenle bir şirketin yalnızca doğrudan tedarikçilerini denetlemesi, tüm üretim zincirindeki insan hakları risklerini ortaya çıkarmaya yetmeyebiliyor.
Teknoloji sektöründe risk daha da karmaşık
Elektronik sektörünün küresel yapısı, sorunu daha da karmaşık hale getiriyor.
Bir elektronik ürünün üretim süreci; hammadde tedariki, bileşen üretimi, devre kartlarının hazırlanması, çip üretimi, montaj, test ve nihai ürünün dağıtımı gibi çok sayıda aşamadan oluşabiliyor.
Bu aşamaların farklı ülkelerde ve farklı şirketlerde gerçekleştirilmesi, ürünün gerçek üretim koşullarının son tüketici tarafından görülmesini neredeyse imkansız hale getiriyor.
Dolayısıyla tartışma yalnızca tekstil veya pamuk ürünleriyle sınırlı değil. Elektronik bileşenler ve yarı iletkenler de tedarik zincirlerindeki insan hakları riskleri açısından mercek altına alınıyor.
ABD’den kritik yasal adım: UFLPA
ABD, Çin’in işgali altındaki Doğu Türkistan’daki zorla çalıştırma iddialarına karşı en sert yasal adımlardan birini attı.
Uyghur Forced Labor Prevention Act (UFLPA), 23 Aralık 2021’de yürürlüğe girdi. Yasa kapsamında Doğu Türkistan’da üretilen veya Doğu Türkistan’daki zorla çalıştırma bağlantıları bulunan ürünlerin ABD’ye ithalatı konusunda önemli kısıtlamalar getirildi.
Yasanın temel yaklaşımı, Doğu Türkistan’dan gelen ürünlerin zorla çalıştırmayla üretildiği varsayımına dayanıyor ve ithalatçıların bunun aksini ortaya koymasını gerektiren bir sistem oluşturuyor.
Bu düzenleme, küresel şirketleri yalnızca kendi fabrikalarını değil, tedarikçilerinin tedarikçilerini de daha yakından incelemeye zorlayan önemli mekanizmalardan biri haline geldi.
Avrupa’da şirketlere daha fazla sorumluluk
Avrupa Birliği de şirketlerin tedarik zincirlerindeki insan hakları risklerini daha yakından takip etmesini amaçlayan düzenlemeler geliştiriyor.
Kurumsal sürdürülebilirlik ve insan hakları alanındaki Avrupa düzenlemeleri, belirli büyüklükteki şirketlerin faaliyetlerinden ve değer zincirlerinden kaynaklanan insan hakları risklerini belirlemesini, önlemesini ve azaltmasını hedefliyor.
Bu yaklaşım, şirketlerin “bizim fabrikamızda böyle bir uygulama yok” demesinin tek başına yeterli olmayacağı yeni bir dönemin işaretlerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Şirketlerden artık yalnızca kendi çalışanlarının değil, tedarik zincirlerindeki işçilerin koşullarına ilişkin de daha fazla sorumluluk almaları bekleniyor.
Denetim mekanizmaları neden yetersiz kalabiliyor?
Kâğıt üzerinde birçok küresel şirketin zorla çalıştırmaya karşı politikaları bulunuyor.
Şirketler tedarikçilerine yönelik davranış kuralları yayımlıyor, bağımsız denetimler gerçekleştiriyor ve insan hakları politikaları açıklıyor.
Ancak uzmanların dikkat çektiği temel sorunlardan biri, denetimin gerçekten bağımsız ve etkili olup olmadığı.
Bir fabrikaya önceden haber verilerek yapılan denetim, gerçek çalışma koşullarını ortaya çıkarmakta yetersiz kalabilir. İşçilerin denetçilerle özgürce konuşamaması veya işverenin baskısından çekinmesi de denetimin sonuçlarını etkileyebilir.
Buna ek olarak, birinci kademe tedarikçinin arkasındaki taşeron şirketlerin tespit edilmesi de oldukça güç olabiliyor.
Sonuç olarak şirketlerin kamuoyuna açıkladığı “sorumlu tedarik zinciri” ile üretimin gerçek koşulları arasında boşluk oluşabiliyor.
Elektronik sektöründeki daha geniş emek sorunu
Zorla çalıştırma tartışması, küresel elektronik sektöründeki daha geniş çalışma koşulları sorunlarından bağımsız değil.
2025 yılında yayımlanan bir araştırma, dünya elektronik sektöründe yaklaşık 17,4 milyon kişinin çalıştığını ve iş gücünün büyük bölümünün Asya’da bulunduğunu ortaya koydu.
Araştırmada Çin’in yaklaşık 7,7 milyon çalışanla elektronik sektöründeki en büyük iş gücü merkezlerinden biri olduğu belirtiliyor.
Raporda ayrıca küresel elektronik üretiminde taşeronlaşmanın, düşük maliyet baskısının, uzun çalışma saatlerinin ve çalışanların sendikal örgütlenme imkanlarının sınırlı olmasının önemli sorunlar olduğu vurgulanıyor.
Bu tablo, zorla çalıştırma iddialarının yalnızca belirli bir bölgeye ilişkin münferit bir problem değil, küresel üretim modelinin işleyişiyle bağlantılı daha geniş bir tartışmanın parçası olduğunu gösteriyor.
Şirketler için temel soru: Ürünün kaynağı gerçekten biliniyor mu?
Küresel markalar açısından artık kritik soru yalnızca “Ürünü hangi şirket üretiyor?” değil.
Asıl soru şu:
“Ürünü oluşturan hammaddeler ve parçalar hangi koşullarda üretildi?”
Örneğin bir elektronik ürünün nihai montajını gerçekleştiren şirket, kullandığı devre kartının veya başka bir bileşenin hangi fabrikadan geldiğini biliyor olabilir. Ancak o parçanın üretiminde kullanılan hammaddenin nereden geldiğini veya alt yüklenicinin hangi iş gücünü kullandığını tespit etmek çok daha zor olabilir.
Bu nedenle insan hakları uzmanları, şirketlerin tedarik zincirlerinde daha fazla şeffaflık sağlaması gerektiğini savunuyor.
Tüketici de zincirin son halkasında
Tartışmanın bir başka boyutu ise tüketiciler.
Bir akıllı telefon, bilgisayar, otomobil veya kıyafet satın alan tüketicinin, ürünün arkasındaki üretim zincirini ayrıntılı biçimde bilmesi çoğu zaman mümkün değil.
Ürün etiketleri genellikle yalnızca son montajın gerçekleştirildiği ülkeyi gösteriyor. Oysa ürünün içindeki onlarca veya yüzlerce parçanın farklı ülkelerden gelmesi mümkün.
Bu durum, tüketicinin etik üretim konusunda bilinçli bir tercih yapmasını zorlaştırıyor.
Şirketlerin tedarik zincirlerini daha şeffaf hale getirmesi bu nedenle yalnızca hukuki değil, aynı zamanda tüketici hakkı açısından da önem taşıyor.
Çözüm için daha fazla şeffaflık çağrısı
Kaynakta yer verilen öneriler arasında ABD’nin zorla çalıştırmayla mücadele mevzuatının daha etkin uygulanması, Avrupa’daki şirket denetimlerinin güçlendirilmesi ve küresel ölçekte zorla çalıştırmayla bağlantılı fabrikaların daha şeffaf biçimde takip edilmesi bulunuyor.
Bunun yanında şirketlerin tedarik zincirlerinin tamamını izleyebilmek için yeni teknolojilerden yararlanması ve bağımsız denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi öneriliyor.
Ancak teknoloji tek başına çözüm olmayabilir.
Gerçek bir değişim için şirketlerin satın alma politikalarının da değişmesi gerekiyor. Aşırı düşük fiyat, kısa teslimat süresi ve yüksek üretim hedefleri tedarikçileri çalışan maliyetlerini azaltmaya zorladığında, insan hakları standartlarının korunması daha da güçleşebiliyor.
Küresel ekonominin görünmeyen maliyeti
Çin’in üretim kapasitesi küresel ekonominin temel unsurlarından biri olmaya devam ediyor. Ancak üretimin büyüklüğü, tedarik zincirlerinin karmaşıklığı ve maliyet baskısı, insan hakları ihlallerinin izlenmesini zorlaştırıyor.
Uygur işçilerin Çin’in farklı bölgelerindeki fabrikalara transfer edildiğine yönelik iddialar, bu nedenle yalnızca Çin’in iç politikası açısından değil, küresel şirketler ve tüketiciler açısından da önem taşıyor.
Ortaya çıkan tablo, dünyanın en büyük markalarının ürünlerinin ardındaki üretim zincirlerinin ne kadar şeffaf olduğu sorusunu gündeme getiriyor.
Bir cep telefonundan otomobile, tekstil ürününden elektronik bileşenlere kadar uzanan küresel üretim zincirlerinde asıl mesele artık yalnızca ürünün nerede üretildiği değil; o ürünün hangi koşullarda, kimlerin emeğiyle üretildiği.
Uluslararası mevzuat bu konuda şirketlere giderek daha fazla sorumluluk yüklerken, uygulamanın başarısı denetimlerin bağımsızlığına, tedarik zincirlerinin şeffaflığına ve hükümetlerin yaptırım gücüne bağlı olacak.
Çin’in küresel üretimdeki ağırlığı devam ettiği sürece, zorla çalıştırma iddiaları ve Uygur işçilerin çalışma koşulları da uluslararası insan hakları gündeminin önemli başlıklarından biri olmaya devam edecek.
