Çin’in Doğu Türkistan’daki Uygur Türkleri ve diğer Türk topluluklarına yönelik politikaları, uluslararası insan hakları gündemindeki en önemli başlıklardan biri olmaya devam ediyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün (Human Rights Watch) yayımladığı son değerlendirmede, bölgede son on yılda uygulandığı belirtilen sistematik baskı, kitlesel gözaltılar, ailelerin parçalanması, dini ve kültürel yaşama yönelik kısıtlamalar ile zorla çalıştırma iddialarına dikkat çekildi.
Raporda, Çin yönetiminin bölgede yürüttüğü politikaların yalnızca bireysel hak ihlalleriyle sınırlı olmadığı, Uygurların ve diğer Türk topluluklarının dini, kültürel ve dilsel kimliklerini doğrudan etkileyen geniş kapsamlı bir devlet politikası niteliği taşıdığı savunuldu.
İnsan hakları ihlalleri konusunda uluslararası hesap verebilirlik çağrısı
Human Rights Watch, Çin’in Doğu Türkistan’daki uygulamaları nedeniyle bugüne kadar uluslararası düzeyde yeterli biçimde hesap vermediğini belirterek, Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplumun mevcut açıklamaların ötesine geçmesi gerektiğini ifade etti.
Örgüte göre, uluslararası kurumların yalnızca kınama açıklamalarıyla yetinmesi, ağır insan hakları ihlallerinin uzun süre devam etmesi karşısında caydırıcı bir sonuç ortaya çıkarmıyor.
Bu nedenle raporda, Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki uygulamalarına ilişkin bağımsız ve etkili soruşturma mekanizmalarının oluşturulması gerektiği vurgulandı.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin tavsiyeleri gündemde
Human Rights Watch, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği tarafından daha önce yayımlanan değerlendirmelerde yer alan tavsiyelerin hayata geçirilmesi gerektiğini savundu.
Örgüt, Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerini araştırmak üzere özel bir uluslararası mekanizmanın oluşturulmasının önemli olduğunu belirtti.
Raporda, uluslararası toplumun Çin ile ilişkilerinde insan hakları konusunu daha güçlü biçimde gündeme getirmesi ve ihlal iddialarının bağımsız biçimde araştırılmasına yönelik girişimlerin desteklenmesi gerektiği ifade edildi.
Ailelerin parçalandığı ve kültürel kimliğin hedef alındığı iddiası
Raporda öne çıkan başlıklardan biri de aile bütünlüğü, dil ve kültürel kimlik üzerindeki baskılar oldu.
Human Rights Watch analistleri, Uygur ailelerinin parçalanmasına yol açtığı belirtilen uygulamaların yanı sıra sistematik gözaltılar ve kültürel kimliğin aşındırılmasına yönelik politikaların sürdüğünü ileri sürdü.
Örgüt, özellikle Uygur Türkçesi ve kültürel gelenekler üzerindeki kısıtlamaların, toplumun kendi kimliğini gelecek nesillere aktarma imkanını olumsuz etkilediği görüşünü dile getirdi.
Dini hayat üzerindeki baskılar da raporun önemli başlıkları arasında yer aldı. İbadet, dini eğitim ve dini sembollere yönelik kısıtlamalarla ilgili daha önce gündeme getirilen iddiaların halen uluslararası insan hakları kuruluşlarının takibinde olduğu belirtildi.
Zorla çalıştırma iddiaları küresel tedarik zincirlerini de ilgilendiriyor
Raporda yalnızca siyasi ve sosyal baskılara değil, ekonomik boyuta da dikkat çekildi.
Human Rights Watch, Doğu Türkistan’da zorla çalıştırmayla bağlantılı olduğu ileri sürülen üretim faaliyetlerinin küresel tedarik zincirlerine dahil olabileceği konusunda uyarıda bulundu.
Özellikle pamuk, güneş enerjisi panelleri ve küresel tedarik zincirlerinde yer alan diğer ürünler konusunda şirketlerin ve devletlerin daha sıkı denetim mekanizmaları oluşturması gerektiği belirtildi.
Örgüt, ülkelerin Çin’de zorla çalıştırma yoluyla üretildiği tespit edilen ürünlerin kendi pazarlarına girmesini engellemek amacıyla daha güçlü tedbirler alması gerektiğini savundu.
Şirketlerin de tedarik zincirlerinde insan hakları risklerini belirlemesi, ürünlerin üretim aşamalarında zorla çalıştırma bulunup bulunmadığını denetlemesi ve yüksek riskli tedarikçilerle ilişkilerini gözden geçirmesi gerektiği ifade edildi.
ABD ve Avrupa Birliği’ne daha güçlü adımlar çağrısı
Human Rights Watch, Çin’in Doğu Türkistan politikalarına karşı özellikle Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği ve diğer devletlerin daha somut yaptırım mekanizmalarını değerlendirmesi gerektiğini belirtti.
Örgüt, bireysel yaptırımların yanı sıra zorla çalıştırmayla bağlantılı ürünlerin ithalatının engellenmesi, şirketlerin tedarik zincirlerinin denetlenmesi ve sorumluların uluslararası mekanizmalar aracılığıyla hesap vermesinin sağlanması gibi seçeneklerin gündemde tutulması gerektiğine dikkat çekti.
Raporda, insan hakları ihlallerinin ekonomik ilişkilerden bağımsız değerlendirilmemesi gerektiği mesajı da verildi.
“Göz yummak küresel insan hakları sistemine zarar veriyor”
Human Rights Watch’un değerlendirmesinin temel mesajlarından biri, Doğu Türkistan’daki ihlaller karşısında uluslararası toplumun sessiz kalmasının yalnızca bölgedeki mağdurları değil, küresel insan hakları sistemini de etkilediği yönünde.
Örgüt, ağır ihlal iddialarına karşı etkili mekanizmaların işletilmemesinin, uluslararası insan hakları hukukunun caydırıcılığına zarar verebileceği uyarısında bulundu.
Bu çerçevede Doğu Türkistan meselesinin yalnızca Çin ile diğer ülkeler arasındaki diplomatik ilişkilerin bir parçası olarak değil, uluslararası insan hakları düzeninin geleceği açısından da ele alınması gerektiği savunuldu.
On yıllık süreç uluslararası baskının artırılması tartışmasını yeniden gündeme taşıdı
Çin’in Doğu Türkistan’daki politikaları konusunda uluslararası tartışmalar özellikle son on yılda yoğunlaştı. Uygur Türkleri ve diğer Türk topluluklarının durumuna ilişkin çok sayıda insan hakları kuruluşu, akademisyen ve uluslararası kurum tarafından raporlar yayımlandı.
Bu raporlarda kitlesel gözaltılar, toplama kampları olarak tanımlanan tesisler, zorla çalıştırma, ailelerin ayrılması, dini ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar ile doğum politikaları hakkında çeşitli iddialar gündeme getirildi.
Çin yönetimi ise kendisine yöneltilen suçlamaların önemli bölümünü reddediyor ve Doğu Türkistan’daki politikalarını terörizm ve aşırılıkla mücadele, ekonomik kalkınma ve mesleki eğitim politikaları çerçevesinde savunuyor.
Buna rağmen Human Rights Watch ve diğer uluslararası insan hakları kuruluşları, bölgedeki uygulamaların insan hakları açısından ciddi sonuçlar doğurduğunu ve uluslararası toplumun daha etkili bir tutum ortaya koyması gerektiğini belirtiyor.
Uluslararası toplum için sınav
Human Rights Watch’un son raporu, Doğu Türkistan’daki insan hakları meselesini yeniden uluslararası gündemin merkezine taşıdı.
Raporda ortaya konulan çağrılar; bağımsız soruşturma mekanizmalarının oluşturulması, BM tavsiyelerinin uygulanması, zorla çalıştırmayla bağlantılı ürünlerin küresel pazarlara girişinin engellenmesi ve sorumluların hesap vermesinin sağlanması başlıklarında yoğunlaşıyor.
Örgüte göre, ağır insan hakları ihlalleri karşısında etkili bir uluslararası tepkinin ortaya konulmaması, yalnızca Doğu Türkistan’daki mağdurlar açısından değil, dünyada insan haklarının korunmasına yönelik ortak sistem açısından da ciddi bir risk oluşturuyor.
Bu nedenle Doğu Türkistan meselesi, önümüzdeki dönemde Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, ABD ve diğer uluslararası aktörlerin Çin ile ilişkilerinde insan hakları politikasının önemli başlıklarından biri olmayı sürdürecek.
