15 Ağustos 2026. “海外高校教师看新疆” — “Yurtdışı Üniversite Öğretim Üyeleri Sincan’ı Görüyor” — programı kapsamında bir grup yabancı akademisyen, Kuqa kentindeki Kuça Müzesi’ni geziyor. Çin devlet ajansı China News Service’in haberine göre müze, Kuça (龟兹) kültürü temalı ülkenin ilk kapsamlı müzesi; koleksiyon, antik Kuça’nın “İpek Yolu kavşağı” olarak biriktirdiği medeniyet katmanlarını sergiliyor ve ziyaretçiler “Sincan ile Batı medeniyetlerinin kaynaşmasını, etnik grupların karşılıklı iletişim ve kaynaşmasını” öğreniyor. Fotoğraf da devlet ajansının objektifinden(¹). Bu üç satırlık haber, Çin’in Doğu Türkistan’a yönelik dış iletişim stratejisindeki dönüşümü özetleyecek kadar yoğun bir anlatı taşıyor: müze, İpek Yolu, medeniyet etkileşimi ve “etnik kaynaşma”. Ancak bu sahne yalnızca bir kültür gezisi değil; on yıl önce kapatılan kapıların yerine kurulan vitrinin açılış töreni.
Kapanan Kapılar: Erişimin Kısa Tarihi
Doğu Türkistan’ın yabancı akademisyenlere kapalı bir bölge olduğu dönemin bilançosu artık iyi belgelenmiştir. “Xinjiang 13” olarak anılan grup — bölge üzerine araştırma yaptıkları için fiilen karalisteye alınan ve Çin vizesi alamayan bilim insanları — dışarıdan araştırmacılar için caydırıcı bir örnek oluşturmuştur (Gladney, 2011; Stroup & Goode, 2023). Anket verileri de bu deneyimin istisna olmadığını gösterir: 562 yanıtlayan bilim insanından 12’si (%2,1) resmî olarak karalisteye alındığını bildirmiş; Doğu Türkistan gibi yüksek güvenlikli bölgelerde çalışanların yetkililerle karşılaşma olasılığının sistematik biçimde daha yüksek olduğu saptanmıştır (Greitens & Truex, 2019). Bölgeye erişimin kısıtlanması, bilgilerin devlet tarafından bilinçli biçimde bulanıklaştırılması ve araştırmacıların kaynak kişilerini koruma zorunluluğu, saha araştırmasını neredeyse imkânsız kılmıştır (McMurray, 2022). Gözetimin yarattığı suskunluklar, hem saha sırasında hem yayınlarda öz-sansürü tetiklemiştir (Joniak‐Lüthi, 2016). Kısacası, yakın zamana kadar Doğu Türkistan, bağımsız akademik gözlemin dışında tutulan bir kara kutu olarak işliyordu.
Değişim Neden Şimdi?
Bu kara kutu modelinin bedeli uluslararası düzeyde ağır oldu. 2019’da 22 Batılı hükümet Doğu Türkistan’daki toplu gözaltıları kınayan ortak bir bildiri yayımladı; Pekin, iki gün sonra 37 BM büyükelçisini “Çin Sincan’ı güvenli ve mutlu kıldı” iddialı bir destek mektubuna imza atmaya ikna ederek karşı atağa geçti (Liao, 2019). Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 2022 değerlendirmesi ise eğitimde Mandarin’in yaygınlaştırıldığını, bazı bölgelerde Uygurca eğitim veren okulların kapatıldığını veya Uygurcanın eğitim dili olmaktan çıkarıldığını kaydediyordu. Çin’in tepkisi, otoriter rejimlerin uluslararası baskıya verdiği klasik tepkiyi izledi: gizlemeden kısmi kabule, oradan taktik politika kaymalarına uzanan bir dizi evre (Švec, 2026). İşte yabancı akademisyen davetleri bu evrelerin sonuncusunun bir parçası: eleştiriyi susturmak yerine, eleştirinin kaynaklandığı uluslararası akademik-entelektüel kamuoyunu doğrudan muhatap alan proaktif bir iletişim hamlesi.
Vitrinin Grameri: Müze Ne Anlatır?
Ziyaretçilere gösterilen mekânlar tesadüf değildir; her biri önceden yazılmış bir anlatının sahnesidir. “Sincan Bölge Müzesi” üzerine yapılan analizler, müze düzeninin Han görevlisi figürünü binlerce yıllık mumyaların yanına yerleştirerek bölge halkını “her zaman Çinli” olarak kurduğunu; hanedanlıkların bölgeye “ilerleme getirenler” olarak çerçevelendiğini göstermiştir (Zhang et al., 2018). Bölge müzeleri, kitleleri ortak bir tarih ve kimlik duygusu altında birleştirmeyi amaçlayan ulusallaştırılmış bir mitoloji üretir (Hayes, 2015). Kuça Müzesi de bu grameri Kuça’nın özgül tarihiyle doldurur: Budist Kuça krallığının İpek Yolu’ndaki konumu, “medeniyetlerin etkileşimi” çerçevesi içinde, çağdaş siyasi talepleri görünmez kılacak şekilde sunulur. Aynı strateji Dunhuang örneğinde de görülür: miras, Kuşak ve Yol Stratejisi’nin ve Çin’in “yumuşak diplomasisinin” bir ihraç markasına dönüştürülmüştür (Wang, 2019). Müze gezisi, böylece, Uygur tarihini Çin’in kozmopolit mirasına devreden bir tercüme işlemi gibidir: “ortak kültürel miras” söylemi, farklılığın siyasi dile dönüşememesinin garantisidir (Wang, 2025).
Haber metnindeki “etnik grupların karşılıklı iletişim ve kaynaşması” (交往交流交融) ifadesi de boş bir deyiş değildir. Bu, 2014’ten beri “nar taneleri” metaforuyla işleyen resmî “etnik kaynaşma” direktifinin ta kendisidir; Uygur, Kazak ve diğer Türk halklarının kendilerini Çin ulusunun bir parçası olarak görmeleri gerektiği fikri bu söylemin özüdür (Anderson et al., 2022). Aynı ifade, Tibet’te müzeleri “vatanseverlik eğitimi” aracı yapan resmî programlarda da birebir kullanılmaktadır (2026). Yani Kuça Müzesi’nde yabancı akademisyenlere sunulan “kaynaşma”, Doğu Türkistan’a özgü spontane bir tarihsel gerçeklik değil, ülke genelinde tek tip uygulanan resmî bir bütünleşme anlatısının yerel vitrinidir (Golod, 2025; Leibold & Chen, 2024).
Seçilmiş Misafirler, Seçilmiş Rotalar
Asıl mesele, misafirlerin ne gördüğünden çok, kimleri görmediğinde düğümlenir. Davet edilenlerin uzmanlık alanları, ülkeleri ve kurumları hangi ölçütlerle seçiliyor? Programın adı ve devlet ajansının fotoğraf kadrajı dışında bu konuda kamusal bir şeffaflık yoktur. Ancak Çin’in yabancı uzmanları kullanma biçimi üzerine yapılan sistematik bir çalışma, 31 büyük Çin medya kuruluşunda 67 ülkeden 723 yabancı uzmanın Çin politikalarını öven görüşlerine yer verildiğini ve bu seçimlerin belirgin bir örüntü izlediğini ortaya koymuştur (Fang, 2021). Yani Çin, uluslararası meşruiyet üretiminde yabancı entelektüel emeğini araçsallaştırma konusunda deneyimli bir aktördür. Gezinin kendisi de bir “tanıklık” aygıtı olarak kurgulanır: turizm üzerine yapılan analizler, ziyaretçilerin “Sincan güzel, Uygurlar mutlu” yargısının şahitlerine dönüştürüldüğünü, ziyaretçi bakışının “tanıklık bakışına” (testimonial gaze) çevrildiğini göstermiştir (Brown & O’Brien, 2022). Basına yönelik benzer turlarda hareket özgürlüğünün sıkı denetlendiği ve katılımcıların “Batı medyasının Çin hakkında yanlış izlenim verdiğini” görmelerinin istendiği de belgelenmiştir (Lidberg et al., 2023). Ve bu anlatının arka planında, turizm rakamlarının parti başarısının kanıtı olarak sunulduğu bir ekonomi-politika vardır: 2011–2018 arasında ziyaretçi sayısı %266 artarak yaklaşık 40 milyondan 150 milyona çıkmış, 2014’teki düşüşün ardından bölgeye büyük miktarda sübvansiyon verilerek telafi edilmeye çalışılmıştır (Fayard, 2021). Turist, gazeteci, akademisyen: hepsi aynı sahnede, aynı “istikrar-birlik-mutluluk” anlatısının yardımcı oyuncularıdır (Millward, 2023).
Kritik Soru: Gerçek Açılım mı, Kontrollü “Açılım” mı?
Öyleyse sorumuzu netleştirelim: Kapalı bölgeden misafir ağırlayan bölgeye geçiş, Doğu Türkistan’ın uluslararası akademik erişime gerçekten açılması mıdır, yoksa akademik algıyı yeniden şekillendirmeye yönelik kontrollü bir açılım ve bilgi diplomasisi stratejisi midir? Kanıtlar ikinci okumayı ağırlıkla desteklemektedir, fakat yalnızca o okumayı değil.
Birincisi, asimetri belirleyicidir: davet, bağımsız erişimin yerini tutmaz. Saha araştırması için başvuran araştırmacıların karşılaştığı vize engelleri ve gözetim baskısı ortadan kalkmış değildir (Greitens & Truex, 2019; Joniak‐Lüthi, 2016); değişen, erişimin kendisi değil, erişimin koşullarıdır. İkincisi, rota ve anlatı önceden sabittir: Kuça Müzesi’nde anlatılacak hikâye — İpek Yolu, medeniyet etkileşimi, etnik kaynaşma, “ezelden beri Çin’in ayrılmaz parçası” (Millward, 2023) — ziyaretten önce yazılmıştır ve ziyaretin çıktıları (haber, fotoğraf) doğrudan devlet medyası üzerinden dolaşıma sokulmaktadır. Üçüncüsü, mekân seçimi siyasidir: antik Kuça mirası, çağdaş Uygur dil ve kimlik taleplerine hiç değinmeden “ortak miras” anlatısına yerleştirilmekte; böylece müze, söylemsel olarak Sinicization’ı haklı çıkaran tarihyazımının (Millward, 2024) canlı bir sergisine dönüşmektedir. Dördüncüsü, “tanıklık” üretimi hedeflidir: amaç, ziyaretçilerin bağımsız bulgular üretmesi değil, onların görünür varlığıyla dışarıdaki eleştirilere karşı bir “görenler böyle söylüyor” cephesi kurmaktır (Brown & O’Brien, 2022; Fang, 2021).
Ancak dürüstlük, karşıt kanıtı da kaydetmeyi gerektirir. Kuça bölgesindeki arkeoloji ve filoloji çalışmaları gerçek bir bilimsel değer taşır; Tuyoq kazıları gibi uluslararası standartlarda yürütülen saha projeleri, kültürel miras araştırmasının devlet anlatısına indirgenemeyecek bir iç dinamiğe sahip olduğunu gösterir (Yakup & Li, 2018). Bazı davetli akademisyenler de programın dışına taşan bağımsız gözlemler yapabilmektedir. Dahası, bu hamle yalnızca bir iletişim stratejisi değil, aynı zamanda kamp döneminin ardından uluslararası baskıya uyum adımları atan bir politika evresinin parçasıdır (Švec, 2026). Yani “açılım” tamamen sahte değildir; ama doğrulama amaçlı değil, imaj üretimi amaçlı bir açılımdır.
Sonuç
Kuça Müzesi’ndeki o kısa fotoğraf karesi, Doğu Türkistan’ın uluslararası akademik erişime açıldığı anı değil; Çin’in Doğu Türkistan hakkındaki anlatısını uluslararası akademik çevrelere taşımak için kurguladığı vitrinin açılışını gösterir. Kapalı bölge modeli, dünya kamuoyunu ikna etme kapasitesini tüketmiştir; yerine, ziyaretçiyi hem seyirci hem şahit kılan kontrollü bir misafirperverlik modeli konmuştur. Bu modelin sorusu “Sincan nasıl bir yerdir?” değil, “Sincan’ın nasıl görülmesini istiyoruz?” sorusudur; cevabı da müzenin vitrininde önceden yazılıdır: İpek Yolu’nun kavşağı, medeniyetlerin buluştuğu yer, nar taneleri gibi bir arada duran bir ulus. Bağımsız akademik bilginin ölçüsü ise basittir: Bir bölge, yalnızca davet edilenlerin gördükleriyle değil, davet edilmeyenlerin sorduklarıyla da bilinebilir. Doğu Türkistan’da o sorular hâlâ sorulamamaktadır; kapılar değil, yalnızca perde açılmıştır.
Dipnotlar
1 – https://www.chinanews.com.cn/tp/2026/08-16/10678498.shtml, 海外高校教师探访新疆龟兹博物馆
Kaynakça
Anderson, E., Szadziewski, H., Thompson, R., et al.. Coerced Kinship: The Pomegranate Flower Plan and the Forced Assimilation of Uyghur Children.
Brown, M. S., & O’Brien, D.. ‘Making the Past Serve the Present’: The Testimonial Tourist Gaze and Infrastructures of Memory in Xinjiang Uyghur Autonomous Region, China. https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/93040
Fang, K.. Praise from the International Community: How China Uses Foreign Experts to Legitimize Authoritarian Rule. https://doi.org/10.1086/717550
Fayard, G.. Sun, Sand and Submachine Guns: Tourism in a Militarized Xinjiang, China. https://doi.org/10.1017/s0305741021000515
Gladney, D. C.. How China Says No: Thoughts on Being Blacklisted by China. https://digitalcommons.unl.edu/chinabeatarchive/898
Golod, V.. The Dual Dimensions of Chinese Nationalism: Civilizational Rhetoric and the Practice of Control. https://doi.org/10.17265/2328-2177/2025.11.003
Greitens, S. C., & Truex, R.. Repressive Experiences among China Scholars: New Evidence from Survey Data. https://doi.org/10.1017/s0305741019000365
Hayes, A.. Space, Place and Ethnic Identity in the Xinjiang Regional Museum. https://doi.org/10.4324/9781315770475-4
Joniak-Lüthi, A.. Disciplines, Silences and Fieldwork Methodology under Surveillance. https://epub.ub.uni-muenchen.de/47111/
Leibold, J., & Chen, Y.-W.. Han-Centrism and Multiethnic Nation-Building in China and Taiwan: A Comparative Study since 1911. https://doi.org/10.1017/nps.2024.86
Liao, J. X.. China’s Energy Diplomacy towards Central Asia and the Implications on Its “Belt and Road Initiative”. https://doi.org/10.1080/09512748.2019.1705882
Lidberg, J., Lim, L., & Bradshaw, E.. SPECIAL REPORT: The World According to China: Capturing and Analysing the Global Media Influence Strategies of a Superpower. https://research.monash.edu/en/publications/e1938c27-ca5b-41c7-956d-b92e8e1356f7
McMurray, J.. Uyghur Suffering, Uncertainty, and Academic Interpretation. https://doi.org/10.1086/721183
Millward, J. A.. * Politics in Command: Xi Jinping in Xinjiang*. https://doi.org/10.22459/csy.2023.03
Millward, J. A.. How ‘Chinese Dynasties’ Periodization Works with the ‘Tribute System’ and ‘Sinicization’ to Erase Diversity and Euphemize Colonialism in Historiography of China. https://doi.org/10.1017/s0018246x2300050x
Stroup, D. R., & Goode, J. P.. On the Outside Looking In: Ethnography and Authoritarianism. https://doi.org/10.1017/s1537592722004182
Švec, J.. From Concealment to Partial Acknowledgment to Tactical Policy Shifts: China’s Response to International Pressure Regarding Xinjiang Re-Education Camps. https://doi.org/10.1177/00977004251385434
Wang, S.. Atoms and Bits of Cultural Heritage: The Use of Dunhuang Collections in Knowledge Making, Nation Building, Museum Diplomacy, Cultural Tourism and Digital Economy. https://aaltodoc.aalto.fi/handle/123456789/40272
Wang, Y.. The Historical Perspective of the Chinese Nation: An Analytical Framework Grounded in the Critique of Exogenous Historiographies. https://doi.org/10.1186/s41257-025-00140-y
Yakup, A., & Li, X.. An Old Uyghur Text Written on a Wooden Plate Recently Discovered in the Tuyoq Grottoes in Turfan. https://doi.org/10.1556/062.2018.71.3.4
Zhang, X., Brown, M. S., & O’Brien, D.. “No CCP, No New China”: Pastoral Power in Official Narratives in China. https://doi.org/10.1017/s0305741018000954
西藏自治区人大民族宗教外事侨务委员会.. 坚定贯彻实施民族团结进步促进法 奋力谱写中国式现代化西藏新篇章.
