NPR'ye göre, Suriye'deki Uygurlar, yaklaşık 14 yıllık mücadelenin ardından, Suriye'de kendilerine yeni bir hayat kurmayı, kültürlerini korumayı ve herhangi bir kısıtlama olmaksızın İslam'ı özgürce ve tam anlamıyla yaşama arzusunda olduklarını belirtiyorlar.
ABD'li yayın kuruluşu, Uygur dilinde eğitim veren birkaç okul kurmanın yanı sıra, araba ithalatından akaryakıt istasyonları işletmeye kadar kolektif işlerinin kapsamını genişlettiklerini aktardı.
Uygurlar, birçoğunun Türkiye’de oturma izni almakta zorluk çekmesi ve Çin’e sınır dışı edilme korkusu yaşaması üzerine, 2012 yılında Türkiye sınırından kuzey Suriye’ye girmeye başladı. Binlerce kişi, aileleriyle birlikte İdlib (kuzeybatı Suriye) ve Cisr al-Şughur (İdlib vilayeti, kuzeybatı Suriye) çevresine yerleşti.
Yayıncı, Suriye'de yaklaşık 4.000 Uygur savaşçının bulunduğunu ve bunların 1.000'den fazlasının eski Suriye rejimine karşı muhalif gruplarla birlikte savaş sırasında öldürüldüğünü belirtti.
Ayrıca, şu anki Suriye Geçiş Dönemi Başkanı Ahmed al-Şaraa'nın bir zamanlar liderliğini yaptığı silahlı grubu destekledikten sonra, Uygurlara Suriye Savunma Bakanlığı'nda üst düzey görevler verilerek ödüllendirildiklerini ekledi.
Suriye Savunma Bakanlığı yetkilileri ve Uygurlar, en büyük Uygur savaş gücü olan eski Türkistan İslam Partisi savaşçılarının büyük bir kısmının, yeniden yapılandırılan Suriye ordusuna entegre edildiğini söyledi.
Suriye'ye Entegrasyonları
NPR, Suriye Savunma Bakanlığı’nın, Suriye’deki Uygurların “iç ya da dış bir tehdit oluşturmadığını, aksine Suriye’nin güvenliğini ve istikrarını garanti altına alan unsurlara bağlı olduklarını” söylediğini aktardı.
Yayın kuruluşuna göre bakanlık, “bu kişilerin Suriye sistemine entegrasyonunun, Suriye’nin egemenliğini korumaya ve menşe ülkelerinde kargaşayı önlemeye hizmet ettiğini” de ekledi.
Rapora göre, iki konu Uygurların Suriye'deki varlığını gölgeliyor. Birçok Suriyeli Arap, Uygurlar da dahil olmak üzere yabancı savaşçıların Suriye'de kalmasına karşı çıkıyor.
İdlib dışında, çoğu Suriyeli daha önce hiç Uygur savaşçı görmemiş. Yayıncıya göre, Suriye'deki birçok Uygurun sahip olduğu muhafazakar Sünni inançları da ülkenin azınlıkları arasında endişe yaratıyor.
Uygur savaşçılar ayrıca, Şii ve Hıristiyanların çoğunlukta olduğu mahallelerde, savaş yılları boyunca çoğu terk edilmiş olan evleri ele geçirdiler.
Yayın kuruluşu, 75 yaşındaki Denise Khoury’nin Suriye’nin batısındaki Lazkiye’deki İsa’nın Kutsal Kalbi Kilisesi’nde yaptığı açıklamada, savaşın ardından Suriye’nin kuzeyindeki annesinin evini kontrol ettiğinde, evin yabancı savaşçılar tarafından “işgal edilmiş” olduğunu gördüğünü aktardı.
NPR'ye göre, yeni Suriye hükümeti, Uygur subaylar ve Hıristiyan liderler arasında aylar süren müzakerelerin ardından, Uygurlar, Hıristiyanların çoğunlukta olduğu birkaç köyde işgal ettikleri bazı arazileri ve evleri iade etmeye başladı.
Çin ile İlgili Dosya
Çin, Suriye ile yeni ilişkiler kurmaya çalışıyor, ancak bu ilişki büyük zorluklar ve engellerle karşı karşıya. Bunların başında Uygur savaşçıları meselesi ve Suriye'de ulusal güvenliğine tehdit oluşturan grupların varlığına ilişkin Çin'in endişeleri geliyor.
Suriye Dışişleri ve Yurtdışı Vatandaşlar Bakanlığı, Suriye'nin Uygur savaşçıları Çin'e teslim etme niyetinde olduğu yönündeki Agence France-Presse'in iki Suriyeli kaynaktan aktardığı haberlere yanıt vererek, Uygur savaşçıları Çin'e teslim etmeyi reddetti.
Fransız haber ajansı, Suriye makamlarının 400 Müslüman Uygur savaşçıyı Çin'e teslim edeceğini bildirdi.
Suriye'deki Uygurlar Kimdir?
Doğu Türkistan İslam Hareketi, diğer adıyla Türkistan İslam Hareketi, 1993 yılında kuruldu ve ana üssü Pakistan'ın kuzeyindeki Veziristan bölgesinde bulunuyor. Bu hareket, günümüzde Çin'in işgali altındaki Doğu Türkistan'da Uygurlar tarafından ilan edilen devletin bir uzantısı olarak kabul ediliyor.
ABD Hazine Bakanlığı, Doğu Türkistan İslam Hareketi'ni 2002 yılında "terörist" örgüt olarak tanımlamış, ancak Ekim 2020'de bu tanımlamayı kaldırmıştı.
Grup, Çin'de bağımsız bir "Doğu Türkistan" kurmayı amaçlamaktadır. Kuruluşundan bu yana Taliban, El Kaide ve Özbekistan İslam Hareketi ile yakın bağlar kurmuştur.
Grup, Çin'in işgali altındaki Doğu Türkistan'dan gelen ve Ekim 2003'te Pakistanlı askerler tarafından şehid edilen Hasan Mahsum tarafından kurulmuştur.
Türkistan İslam Partisi bünyesinde yaklaşık 3.000 Uygur savaşçı mücadele etmektedir; bunların çoğu aileleriyle birlikte gelmiş olup, İdlib’in batı kırsalında ve Lazkiye’nin kuzey kırsalında (Suriye’nin kuzeybatısı) yaşamaktadır.
Uygurlar, Çin hükümeti tarafından baskıya maruz kalmakta ve kültürel ve dini kimliklerinin silinmesine yönelik girişimlere maruz kalmaktadır. Uluslararası Af Örgütü'ne göre, Çin hükümeti yaklaşık bir milyon Uygur'u gözaltına almıştır.
Çin hükümeti, Uygurları yerli halk olarak tanımayı reddediyor ve onları çok etnikli bir devletin içindeki bölgesel bir azınlık olarak görüyor.
Uygurlar, Türk dillerinin Karluk kolunu konuşuyor ve Türklerle paylaştıkları bu dilsel geçmiş, Türkiye'yi Suriye topraklarına giderken bir geçiş noktası haline getirmiştir.
