ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, 18-19 Ekim tarihlerinde Özbekistan’ın Semerkant şehrinde düzenlenen ABD ile beş Merkezi Türkistan ülkesini bir araya getiren C5+1 Bakanlar Toplantısı’na katıldı. Bölgesel ilişkilerin geliştirilmesi, ticaretin artırılması ve güvenlik iş birliğinin güçlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilen ziyaret, Uygur Türklerinin haklarının gündeme getirilmemesi nedeniyle dikkat çekti.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, ziyaretinin ardından yayımladığı açıklamalarda Uygur Türklerinden ve Doğu Türkistan’da yaşanan insan hakları ihlallerinden söz etmedi. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile yaptığı görüşmeye ilişkin açıklamasında ekonomik fırsatlar, istihdam, güvenlik iş birliği ve C5+1 diplomatik platformuna değinen Rubio, Uygurların karşı karşıya olduğu sorunlara yer vermedi.
ABD Dışişleri Bakanlığının Özbekistan Dışişleri Bakanı Bahtiyor Saidov ile gerçekleştirilen görüşmeye ilişkin kamuoyuyla paylaştığı açıklamada da Uygur haklarına yönelik herhangi bir atıf bulunmadı. Rubio’nun C5+1 toplantısındaki açılış konuşmasında da Uygurlardan bahsedilmedi.
Bununla birlikte, Uygur meselesinin kapalı kapılar ardındaki görüşmelerde ele alınıp alınmadığı bilinmiyor. Ancak kamuoyuna açıklanan görüşme kayıtlarında bu konunun yer almaması, Uygur kuruluşlarının ziyaret öncesinde yaptığı çağrıları yeniden gündeme taşıdı.
Uygur teşkilatlarından Rubio’ya çağrı
Dünya Uygur Kurultayı (DUK), Rubio’nun Semerkant ziyaretinden iki gün önce, 16 Ekim’de yaptığı çağrıda Uygur Türklerinin haklarının ABD’nin Merkezi Türkistan politikalarında öncelikli bir konu olması gerektiğini vurguladı. Kuruluş, Çin yönetiminin bölgedeki Uygur toplulukları üzerindeki baskısına ve bu toplulukların güvenliğine ilişkin endişelerini dile getirdi.
Uygur aktivistleri, Merkezi Türkistan ülkelerinin Çin ile geliştirdiği ilişkilerin Uygur Türklerinin temel haklarını ve güvenliğini gölgede bırakmaması gerektiğine dikkat çekti. Rubio’dan, bölge ülkeleriyle yapılacak görüşmelerde Uygurların Çin’e zorla geri gönderilmesini önleyecek açık güvenceler talep etmesi istendi.
Dünya Uygur Kurultayı Başkan Yardımcısı Abdureshit Abdulhamit, sığınma talebinde bulunan Uygurların adil prosedürlere erişiminin güvence altına alınması ve topluluklara yönelik yıldırma ile gözetleme faaliyetlerine karşı adım atılması çağrısında bulundu.
Kurultayın diğer başkan yardımcılarından Zumretay Erkin ise Özbekistan’daki Uygurların durumuna ilişkin kaygıları gündeme getirdi. Erkin’in dikkat çektiği konular arasında, Çin yönetiminin talebi üzerine Uygurların Çin’e gönderildiği yönündeki iddialar, gözetim uygulamaları ve sosyal-kültürel haklara yönelik kısıtlamalar yer aldı.
Radio Free Asia’nın Uygurca servisinde de ziyaret öncesinde yayımlanan değerlendirmelerde, Uygur aktivistlerinin Orta Asya yönetimlerinden zorla geri göndermelere karşı güvence alınmasını istediği aktarıldı.
Merkezi Türkistan’daki Uygurların güvenliği endişe konusu
Washington merkezli Uygur İnsan Hakları Projesi’nin tahminlerine göre Merkezi Türkistan’ın beş ülkesinde 400 binden fazla Uygur yaşıyor. Bu durum, bölgeyi Doğu Türkistan dışındaki en önemli Uygur topluluklarının bulunduğu merkezlerden biri haline getiriyor.
Bölgedeki Uygurlar açısından en önemli endişelerden biri, Çin’e zorla geri gönderilme ihtimali. Çin’e iade edilen kişilerin gözaltı, hapis ve işkence riskiyle karşı karşıya kalabileceği yönündeki kaygılar, uluslararası koruma mekanizmalarının önemini artırıyor.
Şubat 2025’te Tayland’ın 40 Uygur Türkünü Çin’e göndermesi, bu tehlikenin somut örneklerinden biri olarak hafızalardaki yerini koruyor. Uygur hakları savunucuları, benzer olayların tekrarlanmaması için bölge ülkelerinin açık ve bağlayıcı güvenceler vermesi gerektiğini savunuyor.
Ekonomik çıkarlar insan haklarının önüne mi geçti?
Rubio’nun Özbekistan ziyareti, Washington’ın Merkezi Türkistan ülkeleriyle ekonomik ve stratejik ilişkilerini derinleştirmeye çalıştığı bir dönemde gerçekleşti. Kritik mineraller, enerji güvenliği, teknoloji, ticaret yolları ve yatırım fırsatları, görüşmelerin öne çıkan başlıkları arasında yer aldı.
Öte yandan bölge ülkeleri, hem Çin hem de Rusya ile önemli ekonomik ve siyasi ilişkilere sahip. Bu hassas dengeler içerisinde Uygur Türklerinin haklarının ne ölçüde gündeme getirildiği, insan hakları savunucularının yakından takip ettiği konular arasında bulunuyor.
Uygur aktivistleri, C5+1 mekanizmasının yalnızca ekonomik ve güvenlik odaklı bir platform olarak kalmaması, temel hak ve özgürlüklerin de diplomatik gündemin parçası haline gelmesi gerektiğini belirtiyor.
Rubio’nun Uygur hakları konusundaki sessizliği ayrıca dikkat çekici bulunuyor. Rubio, ABD Senatosunda görev yaptığı dönemde Çin’in Uygurlara yönelik uygulamalarına karşı öne çıkan isimlerden biriydi. ABD, 2021 yılında Çin’in Uygurlara yönelik muamelesini soykırım olarak nitelendirmişti.
Uygur hakları savunucuları, eski ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun Uygurların zorla Çin’e geri gönderilmesine karşı kamuoyu önünde sergilediği tutumu da hatırlatarak, Washington yönetiminin benzer bir hassasiyet göstermesini istiyor.
Rubio’nun Semerkant ziyareti sona erdi; ancak Uygur Türklerinin güvenliği, zorla geri gönderilme riski ve temel hakları konusundaki sorular yanıt bekliyor. Kamuoyuna açıklanan görüşmelerde bu sorunlara yer verilmemesi, ekonomik ve stratejik ortaklıkların insan hakları gündemini ne ölçüde geri plana ittiği tartışmasını yeniden gündeme taşıyor.
