Tutukluluğunun 10. yılında Uygur akademisyen İlham Tohti için özgürlük çağrıları

Tohti’nin serbest bırakılmasını savunan bir kuruluşa liderlik eden 75 yaşındaki Almanya merkezli Uygur hakları aktivisti Enver Can gibi bazıları için Tohti’nin serbest bırakılması için mücadele bugün de devam ediyor.

VOA’ya konuşan Can, “Güney Afrika’nın Nelson Mandela’sı, Hindistan’ın Mahatma Gandhi’si vardı, biz Uygurların da İlham Tohti’si var” diyor.

Pekin’deki Minzu Üniversitesi’nde eski bir profesör olan Tohti, Eylül 2014’te bölücülük suçlamasıyla ömür boyu hapse mahkum edildi. Uygurlar ve Han Çinlileri arasındaki diyaloğu teşvik etmesiyle tanınıyor.

2019 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü’ne layık görüldü. Tohti gibi Can da Uygurların halen tutuklu bulunduğu Çin işgali altındaki Doğu Türkistan’da doğdu. Can 12 yaşındayken ailesiyle birlikte Doğu Türkistan’dan kaçtı. 1970’lerde Almanya’ya taşındı ve 1990’ların başına kadar Radio Free Europe/Radio Liberty’de gazeteci olarak çalıştı.

Tohti’nin müebbet hapis cezasına çarptırılmasından iki yıl sonra, 2016 yılında Can, serbest bırakılması için kampanya yürütmek üzere “İlham Tohti İnisiyatifi “ni kurdu.

Bu ayın başlarında Can, Tohti’nin Çin’deki tutukluluk halinden serbest bırakılması için Avrupalı parlamenterler ve diğer gruplarla görüşmekle meşguldü. “Bildiğim kadarıyla İlham Tohti, Çin rejimi altında yaşarken Uygur hakları için konuşmaya cesaret eden çok az sayıdaki Uygur’dan biri.

Can VOA’ya verdiği bir telefon mülakatında taleplerini hem uluslararası normlar hem de Çin hukuku çerçevesinde çerçeveleyerek açık ve net bir şekilde dile getirdi” dedi. AB baskısı sürüyor Avrupa Birliği Pazartesi günü yaptığı açıklamada İlham Tohti ve Çin’de “keyfi olarak tutuklanan” diğer insan hakları savunucuları, avukatlar ve aydınların “derhal ve koşulsuz olarak serbest bırakılması” çağrısını yineledi.

BM organlarının raporlarına ve BM İnsan Hakları Ofisi’nin 2022 değerlendirmesine atıfta bulunan AB, “İlham Tohti’nin hapsedilmesi Doğu Türkistan’daki son derece endişe verici insan hakları durumunu temsil etmektedir” dedi.

Tohti’nin 2014 yılında tutuklanmasından bu yana, Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerine ilişkin endişeler, Uygurların ve bölgedeki diğer Müslüman azınlıkların toplu olarak gözaltına alındığına dair raporların ortaya çıkmaya başladığı 2017 yılının başlarında konuya dikkat çekilmesiyle daha da kötüleşti.

Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü gibi savunuculuk örgütleri Doğu Türkistan’daki durum hakkında seslerini yükseltmiş, 2018 yılı boyunca kayda değer raporlar ve açıklamalar artmıştır. Özellikle BM İnsan Hakları Ofisi, Ağustos 2022’de yayınlanan ve Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerini detaylandıran bir BM hakları raporu da dahil olmak üzere, durumu vurgulayan değerlendirmeler ve raporlar yayınladı.

Çin’in yanıtı ise sürekli olarak bu iddiaları reddetmek ve bunları Batı’nın bölgedeki egemenliğini ve istikrarını baltalamaya yönelik gündeminin bir parçası olarak nitelendirmek oldu. Can VOA’ya yaptığı açıklamada, artık sadece açıklama yapma zamanının geçtiğini söyledi.

“İlham Tohti’nin serbest bırakılması için sadece çağrı yapmak yeterli değil” dedi. “Geçtiğimiz on yıl boyunca sayısız dilekçe ve açık mektup yazıldı. Somut eylemlere ihtiyacımız var.”

Can, Çin’e karşı yetkililere yaptırım, vize kısıtlamaları ve ticaret koşullarının yeniden müzakere edilmesi gibi daha sert önlemler alınması çağrısında bulundu. Çin’in savunması Çin’in Washington Büyükelçiliği sözcüsü Liu Pengyu, VOA’ya gönderdiği e-postada İlham Tohti’nin “ülkeyi bölmekten” suçlu olduğunu ve aleyhindeki kanıtların “kesin” olduğunu ileri sürerek cezayı savundu.

Liu, “İlham Tohti bir öğretmen olarak bir zamanlar alenen terörist aşırıcıları ‘kahramanlar’ olarak adlandırmış, bazı insanları ‘Doğu Türkistan’ ayrılıkçı güçlerinin faaliyetlerine katılmak üzere yurtdışına gitmeye teşvik etmiş, ayartmış ve zorlamış ve ülkeyi bölmek için bir dizi suç faaliyeti planlamış, organize etmiş ve yürütmüştür” dedi.

Çin’in yargı sisteminin kesinlikle Çin yasalarına uygun hareket ettiğini ve “Çin’in iç işlerine ve yargı egemenliğine müdahale edilmemesi gerektiğini” ısrarla vurguladı. İlham Tohti’nin kızı ve ABD’de bir insan hakları aktivisti olan Cevher İlham, Çin hükümetinin babasının davasına ilişkin tasvirine itiraz ederek, babasının hapsedilmesinin herhangi bir yasal ihlalden ziyade ötekileştirilen Uygurlar için barışçıl savunuculuğundan kaynaklandığını iddia etti.

VOA’ya konuşan İlham, “Normal ve sağlıklı bir toplum birden fazla sese ya da görüşe izin verir” dedi. “Çin hükümeti 10 yıl önce farklı görüşlere tahammül göstermiyordu ve hala göstermedikleri açık.” Ailenin kalp kırıklığı

Cevher İlham babasını en son 2 Şubat 2013 tarihinde Pekin havaalanındaki bir sorgu odasında görmüş ve son kez vedalaşmışlardı.

Bu karşılaşma sırasında İlham, Çinli yetkililerin varlığına rağmen onu ABD’ye gitmek üzere Çin’den ayrılmaya çağırdı. “Onlara bak, sana ve bana nasıl davrandıklarına bak. Hâlâ bu ülkede kalmak istiyor musun? Burada böyle muamele görmektense Amerika’da sokakları süpürmeni tercih ederim” dediğini hatırlıyor.

O sırada İlham Tohti’nin Indiana Üniversitesi’nde bir yıl sürecek misafir akademisyenlik görevi için yola çıkması engelleniyordu ve bu veda sözleri bugün bile kızında yankılanmaya devam ediyor. 11 ay süren ev hapsinin ardından Çinli yetkililer Tohti’yi 15 Ocak 2014 tarihinde, Cevher Amerika Birleşik Devletleri’ndeyken tutukladı.

“15 Ocak 2014’te 20’den fazla polis memuru babamı tutuklamaya geldi. En küçük kardeşim üç buçuk, en büyüğü ise yedi yaşındaydı.

Polis içeri girip babamı saldırgan bir şekilde götürdüğünde onlar uyuyordu,” diyor İlham VOA’ya verdiği telefon röportajında. İlham 2017’nin başlarına kadar ailesi ve arkadaşlarıyla iletişimini sürdürmüş ve neler olduğunu bu şekilde öğrenmiş. “Üvey annem evde değildi çünkü uzakta çalışıyordu. Büyükannem babamın tutuklandığını daha sonra öğrendi ve çok hastalandı. Yakın zamanda büyükannemin iki yıl önce vefat ettiğini duydum” dedi. Sekiz ay sonra, 23 Eylül 2014’te Çinli yetkililer Tohti’yi “ülkeyi bölmek” suçlamasıyla ömür boyu hapse mahkum etti.

“23 Eylül ailem için yıkıcı bir tarih. Babam İlham Tohti 10 yıl önce bu tarihte ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı,” diyor Jewher VOA’ya.

“Tıpkı babamın sessizleri savunmaktan asla vazgeçmediği gibi, ben de ne olursa olsun durmayacağım.”