Çin’den Uygur Türkçesine yeni darbe: Yeni düzenlemeyle Uygur dili kamusal hayattan silinme tehlikesiyle karşı karşıya

Doğu Türkistan’da Uygur Türkçesinin kullanım alanını daraltacak yeni bir düzenleme kabul edildi. Çin yönetiminin 23 Eylül 2026’da kabul ettiği ve 1 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek olan yeni dil yönetmeliği, Mandarin Çincesini eğitimden kamu hizmetlerine, medyadan ticarete kadar birçok alanda temel dil hâline getiriyor. Önceki düzenlemede açıkça tanınan Uygur Türkçesinin yeni metinde adının dahi geçmemesi, Uygur halkının ana dilinin geleceğine ilişkin endişeleri artırıyor.

featured
Özet, NİDAİ’ın yapay zekâ desteğiyle oluşturuldu.
Çin yönetimi, 1 Ocak 2027 itibarıyla yürürlüğe girecek yeni "Sözlü ve Yazılı Dil Çalışmalarına İlişkin Yönetmelik" ile Doğu Türkistan'da Mandarin Çincesini kurumsal ve toplumsal hayatta tek temel dil hâline getirmeye hazırlanıyor. Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Daimî…
Bu içeriği farklı bir yapay zekâ aracında özetle:

Çin yönetimi, Doğu Türkistan’da Uygur Türkçesinin toplumsal ve kurumsal hayattaki yerini daha da daraltabilecek yeni bir düzenlemeyi yürürlüğe koymaya hazırlanıyor. Sözlü ve Yazılı Dil Çalışmalarına İlişkin Yönetmelik’te yapılan değişiklikler, Uygur Türkçesinin eğitim, kamu yönetimi, medya, yayıncılık, ticaret ve dijital iletişim alanlarındaki kullanımını doğrudan etkileyebilecek hükümler içeriyor.

Uyghur Rights Monitor’da 6 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan, Ablet Turdi ve Erk Altay imzalı kapsamlı analizde, yeni düzenlemenin Uygur Türkçesini açıkça yasaklamamasına rağmen dilin kamusal alandaki konumunu ikincilleştirdiği ve Mandarin Çincesini hukuki ve kurumsal açıdan öncelikli hâle getirdiği belirtiliyor.

Analize göre, 23 Eylül 2026’da Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Kongresi Daimî Komitesi tarafından kabul edilen düzenleme, 1 Ocak 2027 itibarıyla uygulanmaya başlanacak. Yeni metin, 1993 yılında kabul edilen ve 2002 ile 2015 yıllarında değiştirilen önceki yönetmeliğin yerine geçecek.

Düzenlemenin en dikkat çekici yönlerinden biri, 2015 tarihli yönetmelikte açıkça adı geçen Uygur Türkçesinin yeni yönetmeliğin uygulamaya ilişkin hükümlerinde artık ismen tanımlanmaması. Buna karşılık Mandarin Çincesi, devletin ortak dili olarak eğitimden resmî işlemlere kadar geniş bir alanda temel dil statüsüne yerleştiriliyor.

2015’teki dil eşitliği ilkesi kaldırılıyor

Yeni düzenlemenin Uygur Türkçesi açısından en önemli sonuçlarından biri, önceki yönetmelikte yer alan dil eşitliği güvencelerinin ortadan kaldırılması.

2015 tarihli düzenlemenin 2. maddesi, etnik grupların dilleri arasında eşitlik ilkesini esas alıyor ve farklı etnik toplulukların kendi dillerini kullanma ve geliştirme özgürlüğünü koruyordu.

Aynı yönetmeliğin 8. maddesi ise bölgesel yönetim organlarının resmî görevlerini Mandarin Çincesi ve Uygur Türkçesiyle birlikte yürütmesini öngörüyordu. Her iki dilin resmî işlemlerde eşit hukuki etkiye sahip olduğu da açıkça belirtilmişti.

2026 yılında kabul edilen yeni düzenlemede ise bu güvencelere karşılık gelen hükümler bulunmuyor.

Yeni yönetmeliğin 1. maddesi, Mandarin Çincesinin temel konumunun korunmasını düzenlemenin başlıca amaçlarından biri olarak tanımlıyor. 12. maddeye göre devlet kurumlarının resmî işlemlerde kullanacağı temel dil Mandarin olacak. Azınlık dillerinin kullanımına ise ancak resmî ihtiyaçlar doğrultusunda izin verilebilecek.

Bu değişiklik, Uygur Türkçesinin kamu yönetimindeki konumunu eşit bir dil statüsünden, ihtiyaç duyulduğunda başvurulabilecek ikincil bir dil konumuna indirgeme riski taşıyor.

Üstelik yeni yönetmelikte vatandaşların kendi dillerini kullanarak mahkemelerde işlem yapma, devlet kurumlarıyla iletişim kurma ve idari süreçlere katılma haklarına ilişkin önceki açık güvencelerin de bulunmadığına dikkat çekiliyor.

Eğitimde Mandarin zorunluluğu genişletiliyor

Yeni düzenlemenin en kritik alanlarından biri eğitim sistemi.

2015 tarihli yönetmelik, azınlık dilleri ile Mandarin Çincesinin birlikte kullanılmasını esas alan iki dilli eğitim uygulamalarını destekliyordu. Yeni yönetmelik ise Mandarin Çincesini okulların temel eğitim ve öğretim dili olarak belirliyor.

13. madde kapsamında okulların ve diğer eğitim kurumlarının temel eğitim dili olarak devletin ortak dilini kullanması öngörülüyor. Ayrıca okul öncesi dönemden itibaren çocukların Mandarin eğitimi almasının güçlendirilmesi hedefleniyor.

Yeni düzenleme, ulusal ölçekte hazırlanan ders kitaplarının kullanılmasını ve Mandarin eğitiminin okul yönetiminden öğretmen yetiştirmeye, müfredattan öğrenci değerlendirmesine kadar eğitim sisteminin bütün aşamalarına yerleştirilmesini öngörüyor.

Bu yaklaşım, Uygur çocuklarının kendi ana dillerinde eğitim alma, akademik bilgi üretme ve Uygur Türkçesini bilimsel ve mesleki alanlarda geliştirme imkânlarını daraltabilecek bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Analizde, çocukların aileleriyle Uygur Türkçesi konuşmaya devam etseler bile okulda, bilimsel çalışmalarda ve mesleki eğitimde ağırlıklı olarak Mandarin kullanmaları sonucunda iki dil arasında ciddi bir gelişim farkı oluşabileceği belirtiliyor.

Böyle bir süreçte Uygur Türkçesi, çocukların aile içinde ve günlük konuşmalarda kullandığı bir dil olarak varlığını sürdürse bile eğitim, bilim, teknoloji ve mesleki yaşamda giderek daha az kullanılan bir konuma düşebilir.

Bu durumun uzun vadede Uygur Türkçesinin yeni nesillere aktarılmasını da olumsuz etkilemesi bekleniyor.

Uygurca tabelalar ve kamusal görünürlük de hedefte

Yeni yönetmelik yalnızca eğitim ve kamu yönetimini değil, sokaklardaki dil kullanımını da düzenliyor.

Önceki yönetmelik, belirli resmî belgelerde, kamuya açık tabelalarda, reklamlarda, duyurularda ve ticari materyallerde Mandarin ile azınlık dillerinin birlikte kullanılmasını öngörüyordu.

Yeni düzenlemenin 16, 17 ve 20. maddeleri ise kamusal alanlarda Mandarin Çincesini temel dil olarak belirliyor.

Özellikle 20. madde, Mandarin ile bir azınlık dilinin birlikte kullanıldığı durumlarda Mandarinin daha büyük bir alana sahip olmasını ve görsel açıdan öncelikli konumda bulunmasını şart koşuyor.

Buna göre iki dilin dikey olarak yazılması hâlinde Mandarin üstte, azınlık dili altta yer alacak. Yatay yazımda ise Mandarin solda, azınlık dili sağda bulunacak.

Bu hükümler, Uygur Türkçesinin Doğu Türkistan sokaklarındaki görünürlüğünün daha da azalmasına yol açabilecek nitelikte.

Nitekim Uyghur Times’ın Mart 2026 tarihli haberinde, Urumçi ve Kaşgar’da belediye çalışanlarının işletmelerdeki Uygurca tabelaları kaldırdığına ilişkin görüntülerin incelendiği aktarılmıştı.

Dolayısıyla yeni yönetmelik, analizde daha önce gözlemlendiği belirtilen kamusal alandaki dil değişiminin kurumsal ve hukuki çerçevesini güçlendiren bir adım olarak değerlendiriliyor.

Uygur edebiyatı, yayıncılık ve sanat üzerindeki denetim artıyor

Yeni düzenlemenin etkileri yalnızca günlük konuşma ve eğitimle sınırlı değil. Uygur edebiyatı, gazetecilik, yayıncılık, sinema, televizyon ve dijital içerik üretimi de düzenlemenin kapsamına giriyor.

14. madde, radyo, sinema, televizyon ve çevrim içi görsel-işitsel yayınlarda Mandarin Çincesini temel dil olarak belirliyor. Azınlık dillerinde hazırlanan ve yayımlanmasına izin verilen içeriklerde Mandarin altyazı bulunması şartı getiriliyor.

15. madde ise kitap, gazete, dergi, görsel-işitsel ürün ve çevrim içi oyunlar gibi yayınların dil kullanımını düzenliyor.

Bu hükümler Uygur Türkçesinde kitap, gazete veya dijital içerik yayımlanmasını doğrudan yasaklamıyor. Ancak bu tür üretimleri daha sıkı kurallara tabi tutarken Mandarin Çincesini yayıncılık ve medya alanında esas konuma yerleştiriyor.

Öte yandan 24. madde, azınlık dillerindeki çevirilerin belirlenen siyasi doğrultuya uygun olmasını ve Çin’e özgü özellikleri yansıtmasını şart koşuyor.

Uygur Türkçesinde karşılığı bulunmayan veya yeterince kesin olmadığı değerlendirilen kavramların Mandarin Çincesinden alınması öncelikli hâle getiriliyor.

25. madde ise azınlık dillerindeki terminolojinin standartlaştırılması ve resmî denetimini öngörüyor. Çeviri yazılımlarının da belirlenen siyasi doğrultuya uygun olması gerekiyor.

Bu hükümler, Uygur Türkçesinin yalnızca nerede ve ne zaman kullanılacağını değil, hangi kavramlarla gelişeceğini ve hangi kültürel içerikleri üretebileceğini de etkileyebilecek bir denetim mekanizması oluşturuyor.

Dijital dünyada Uygur Türkçesi için yeni tehlike

Dil varlığının korunması açısından günümüzde en önemli alanlardan biri dijital teknoloji.

İnternet, sosyal medya, yapay zekâ, dijital eğitim platformları ve elektronik yayıncılık, dillerin gelecek nesillere aktarılmasında giderek daha belirleyici bir rol oynuyor.

Uyghur Rights Monitor analizinde, yeni düzenlemenin dijital alandaki önceliklerinin de Mandarin lehine değiştiğine dikkat çekiliyor.

2015 tarihli yönetmelik, azınlık dillerinin bilgi teknolojilerinde kullanılmasını, sözlük ve dil kaynaklarının geliştirilmesini, yazılım uygulamalarının oluşturulmasını ve dil teknolojileri üzerine araştırmaları açıkça destekliyordu.

2026 tarihli yeni düzenlemenin 26. maddesi ise dijital Çin dilinin geliştirilmesini, dil kaynaklarının bilgi teknolojileri ve yapay zekâ uygulamalarında kullanılmasını ön plana çıkarıyor.

Bu yaklaşım, Uygur Türkçesinin dijital teknolojilerde ihtiyaç duyduğu altyapı ve kaynakların geliştirilmesinin geri planda kalması riskini doğuruyor.

Uygur Türkçesi için yeterli dijital sözlüklerin, sesli tanıma sistemlerinin, çeviri araçlarının, yapay zekâ modellerinin ve eğitim materyallerinin geliştirilmemesi, dilin genç kuşaklar tarafından dijital ortamda kullanılmasını zorlaştırabilir.

Bir dilin dijital dünyadan dışlanması, zamanla o dilin bilgi üretme, bilimsel gelişmeleri takip etme ve çağdaş iletişim araçlarında var olma kapasitesini de zayıflatıyor.

Uygur kültürü ve tarihî hafıza üzerindeki baskı

Analizde, yeni düzenlemenin daha önce Uygur aydınları, yazarları, yayıncıları ve sanatçıları üzerinde yaşanan baskılarla birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Uygur edebiyatı ve tarihine ilişkin çalışmaların hedef alınması, Uygurca eğitim materyallerinin denetlenmesi ve kültürel üretimin sınırlandırılması, dilin toplumsal hafızayla olan bağını da tehdit ediyor.

Uygur edebiyat eleştirmeni ve ders kitabı editörü Yalqun Rozi’nin 2025 yılında, devlet iktidarını yıkmaya teşvik suçlamasıyla 15 yıl hapis cezasına çarptırıldığı belirtiliyor.

Radio Free Asia’nın 2024 yılında yayımladığı haberde de Uygur tarihini ve kimliğini konu alan kitaplarla bağlantılı olarak yayıncı Erkin Emet’in hapsedildiği aktarılmıştı.

Associated Press’in 2025 tarihli araştırmasında ise geleneksel halk müziği, dinî temalı eserler ve Uygur kimliğini yansıtan bazı şarkıların yasaklandığına ilişkin bulgulara yer verilmişti.

Bütün bu gelişmeler, Uygur Türkçesinin yalnızca bir iletişim aracı olmadığını; tarihî hafızanın, edebiyatın, müziğin, geleneklerin ve toplumsal kimliğin de taşıyıcısı olduğunu ortaya koyuyor.

Yeni düzenlemenin kültürel üretime ilişkin hükümleri de bu çerçevede değerlendirildiğinde, Uygur toplumunun kendi dilinde bilgi üretme ve kültürünü gelecek kuşaklara aktarma imkânlarının daha fazla kısıtlanabileceği görülüyor.

Ana dilin aile içinde de zayıflaması riski

Bir dilin kamusal alandan çıkarılması, yalnızca devlet dairelerinde veya okullarda kullanılan dili değiştirmekle kalmıyor. Uzun vadede ailelerin dil tercihlerini de etkileyebiliyor.

Analizde bu konuya özel bir bölüm ayrılıyor.

Çocukların bir dili öğrenmesi ve geliştirmesi yalnızca aile içinde o dili konuşmalarıyla mümkün olmuyor. Okul, arkadaş çevresi, kitaplar, televizyon, dijital içerikler ve toplumsal kurumlar da dil gelişiminin temel unsurları arasında bulunuyor.

Uygur çocuklarının eğitim hayatlarının büyük bölümünü Mandarin üzerinden sürdürmeleri, Uygur Türkçesindeki bilimsel, akademik ve mesleki kelime dağarcıklarının gelişmesini zorlaştırabilir.

Böylece çocuklar evlerinde Uygur Türkçesi konuşsalar bile karmaşık konuları ifade etmek, eğitim almak, yazılı metin üretmek ve mesleki iletişim kurmak için Mandarin diline daha fazla ihtiyaç duyabilir.

Ebeveynler de çocuklarının eğitim ve iş hayatında başarılı olabilmesi amacıyla Mandarin öğrenmesine öncelik vermek zorunda kalabilir.

Bu durum, Uygur Türkçesinin aile içinde bile giderek daha sınırlı kullanılmasına neden olabilecek bir kuşaklar arası aktarım sorunu doğurabilir.

Bir başka ifadeyle tehlike, Uygur Türkçesinin yalnızca resmî kurumlarda kullanılmaması değil, zaman içerisinde çocukların kendi ana dillerinde okuyup yazma, düşüncelerini geliştirme ve kültürel üretimde bulunma imkânlarının da azalmasıdır.

Çin’in kendi anayasasıyla da çelişki tartışması

Yeni yönetmelik, Çin’in kendi iç hukukunda yer alan dil haklarına ilişkin hükümler açısından da tartışma konusu.

Çin Anayasası’nın 4. maddesi, bütün etnik grupların kendi konuşma ve yazı dillerini kullanma ve geliştirme özgürlüğünü güvence altına alıyor.

Bölgesel Etnik Özerklik Yasası’nın 10, 21 ve 37. maddelerinde de azınlık dillerinin bölgesel yönetimde ve eğitimde kullanılmasına ilişkin güvenceler bulunuyor.

Uyghur Rights Monitor analizinde, 2026 tarihli yeni düzenlemenin Mandarin Çincesini kurumsal olarak üstün konuma yerleştirmesinin, söz konusu anayasal ve yasal güvencelerle çelişebileceği değerlendiriliyor.

Buradaki temel mesele, bir dilin öğrenilmesinin teşvik edilmesinden ziyade, başka bir dilin eğitim ve kamu hayatındaki kullanımının giderek sınırlandırılması.

Bir toplumun mensuplarının başka bir dili öğrenmesi, kendi ana dillerini kullanma ve geliştirme haklarının ortadan kaldırılmasını gerektirmiyor.

Uluslararası insan hakları hukuku açısından da soru işaretleri

Çin’in dil politikaları uluslararası insan hakları sözleşmeleri bakımından da önemli tartışmaları beraberinde getiriyor.

Çin, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi’ne (ICERD), Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi’ne (ICESCR) ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’ye (CRC) taraf.

Bu sözleşmeler, etnik grupların kültürel haklarının, eğitim imkânlarının ve kendi dillerini kullanma özgürlüklerinin korunması açısından önemli hükümler içeriyor.

Özellikle Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 30. maddesi, azınlık veya yerli topluluklara mensup çocukların kendi kültürlerinden yararlanma ve kendi dillerini kullanma haklarını koruyor.

Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi de 2023 yılında Çin’e ilişkin değerlendirmelerinde Uygur, Tibet ve Kazak dillerindeki eğitim imkânlarına yönelik kısıtlamalardan duyduğu endişeyi dile getirmişti. Komite, etnik azınlıklar için Mandarin Çincesinin tek eğitim dili hâline getirilmemesi gerektiğini tavsiye etmişti.

Nisan 2026’da Birleşmiş Milletler insan hakları uzmanları tarafından yapılan değerlendirmelerde de Çin’in etnik birlik mevzuatının azınlık dillerinin eğitimde kullanımını ve kültürel geleneklerin aile içinde aktarılmasını kısıtlama ihtimali sorgulanmıştı.

Bu gelişmeler, Doğu Türkistan’daki dil politikasının yalnızca bölgesel bir idari düzenleme olarak ele alınamayacağını, uluslararası insan hakları hukukunu da ilgilendiren bir mesele olduğunu gösteriyor.

1 Ocak 2027 yeni bir dönemin başlangıcı olabilir

Çin’in yeni dil yönetmeliği, Uygur Türkçesinin kullanımını bir anda tamamen yasaklayan bir düzenleme değil. Ancak düzenlemenin getirdiği hükümler, dilin kamusal ve kurumsal hayattaki yerini aşamalı olarak daraltabilecek bir sistem oluşturuyor.

Mandarin Çincesinin resmî işlemlerde, eğitimde, medyada, ticarette ve dijital alanda temel dil hâline getirilmesi; Uygur Türkçesinin ise ancak belirli koşullarda kullanılabilmesi, iki dil arasındaki hukuki ve toplumsal eşitliği ortadan kaldırabilecek bir tablo ortaya çıkarıyor.

Üstelik bu süreç yalnızca bugünkü Uygur toplumunu değil, gelecek kuşakların dil ve kimlik bağını da ilgilendiriyor.

Bir çocuğun okul öncesinden itibaren Mandarin eğitimi alması, eğitimini bu dilde sürdürmesi, ağırlıklı olarak Mandarin içerikleri tüketmesi ve çalışma hayatına bu dil üzerinden katılması, Uygur Türkçesini hayatının daha dar bir alanına sıkıştırabilir.

Uzun vadede ortaya çıkabilecek en büyük tehlike ise Uygur Türkçesinin konuşulmaya devam etmesine rağmen eğitim, bilim, yayıncılık, yönetim ve kültürel üretim alanlarında işlevini kaybetmesidir.

Bir dilin yaşaması, yalnızca o dili konuşan insanların bulunmasına bağlı değildir. O dilde eğitim verilebilmesi, kitap yayımlanabilmesi, bilimsel çalışma yapılabilmesi, sanat üretilmesi ve yeni nesillere aktarılabilmesi de hayati önem taşır.

Uyghur Rights Monitor’un analizinde dikkat çekilen temel tehlike de budur: Uygur Türkçesi, gelecek nesillere yalnızca aile içinde konuşulan bir dil olarak aktarılırken kendi toplumunun eğitim, kültür, bilim ve kamu hayatında kullanılma imkânlarından mahrum bırakılabilir.

1 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek yeni düzenleme, bu nedenle Doğu Türkistan’da Uygur Türkçesinin geleceği açısından kritik bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

İlginizi Çekebilir
thumbnail

Doğu Türkistan’da Dil Kuşatması: Hoten’de Uygur Türkçesine Kamusal Alanlarda Yasak!

Haberi görüntüle

Haber Bülteni
Bültenimize Katılın

Tamamen Ücretsiz Olarak Bültenimize Abone Olabilirsin

Yeni haberlerden haberdar olmak için fırsatı kaçırma ve ücretsiz e-posta aboneliğini hemen başlat.

Abone olarak Gizlilik Politikası metnini kabul etmiş olursunuz. İstediğiniz zaman abonelikten çıkabilirsiniz.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Akşam Kapanışı 4 Ağustos 2026 akşam Haber Bülteni
Giriş Yap

Haber Nida ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!

NİDAİ ile Sohbet Et

NİDAİ ile Haber Hakkında Sohbet

Yapay zeka asistanı

Merhaba, Ziyaretçi 👋

Bugün nasıl yardımcı olabilirim?

Türk Dünyası Çin’den Uygur Türkçesine yeni darbe: Yeni düzenlemeyle Uygur dili kamusal hayattan silinme tehlikesiyle karşı karşıya

Yapay zeka yanlış bilgi üretebilir