
Çin resmî basınında Xinjiang Daily muhabiri Sui Yunyan imzasıyla yayımlanan “Hukuk Tanrıdağı’nı Besler, Kökler Derinleşir ve Dallar Gürleşir” başlıklı yazı, Çin Halk Cumhuriyeti’nin 1 Kasım 2025’te yürürlüğe giren Hukuk Tanıtım ve Eğitim Yasası’nın Doğu Türkistan’daki ilk yılını pastoral ve uyumlu bir tablo eşliğinde sunuyor. Metinde; Keketuohai’deki kayak sezonu kira uyuşmazlıklarını önleyen yerel adalet görevlilerinden Zhaosu yaylalarında at sırtında hukuk anlatan gönüllülere, Hotan’da yemek kuryelerinin dağıttığı 86 bini aşkın materyalden Turpan’daki yapay zekâ temelli hukuk maskotlarına ve okullarda kurulan temsili mahkemelere kadar uzanan kapsamlı bir seferberlik resmediliyor. [1]
İlk bakışta vatandaşları hakları konusunda bilinçlendiren sıradan bir kamu hizmeti gibi görünen bu anlatı, siyasal ve anayasal bağlamı içine yerleştirildiğinde temel bir soruyu beraberinde getiriyor: Doğu Türkistan’da kök salması hedeflenen şey, bireyi devlet iktidarına karşı koruyan bir hukuk devleti (rule of law) anlayışı mı, yoksa otoriter iktidarın toplumu düzenleme, bürokrasiyi disipline etme ve denetim kapasitesini derinleştirme amacına hizmet eden bir hukuk yoluyla yönetim (rule by law) pratiği mi?
Hukuk Devleti mi, Hukuk Yoluyla Yönetim mi?
Sui Yunyan’ın aktardığına göre yeni yasa, uzun yıllardır uygulanan “yasa uygulayan, hukuk eğitimi de yapar” ilkesini idari bir tavsiyeden yasal bir yükümlülüğe dönüştürmüş durumda. Metinde; Sanji’de yayımlanan 24 adet “Hukuk Eğitimi Uyarı Belgesi”, Aksu’da halk kongresi denetimiyle kurulan sorumluluk zinciri, Gulca’nın görev listeleri ve Kizilsu’nun “liste ile görev, rapor ile sorumluluk, değerlendirme ile denetim” şeklinde özetlenen kapalı devre mekanizması, hukukun devlet kurumlarını dahi bağlayan üstün bir güç olduğu iddiasını desteklemek için sunuluyor. Ancak modern anayasa hukukunda bir sistemin hukuk devleti sayılabilmesi, yalnızca kuralların topluma anlatılmasına değil; yargının bağımsızlığına, kuvvetler ayrılığına, temel hakların güvence altına alınmasına ve en önemlisi siyasi iktidarın kendisinin bağımsız bir yargı tarafından sınırlandırılmasına bağlıdır.
Çin siyasal sisteminde ise Çin Komünist Partisi (ÇKP), anayasal ve fiilî olarak yargının, yasamanın ve yürütmenin üzerinde mutlak bir siyasal önderliğe sahiptir. Tom Ginsburg ve Tamir Moustafa’nın (2008) otoriter rejimlerde mahkemelerin ve hukukun işlevini inceleyen çalışmalarında ortaya koyduğu üzere, bu tür rejimler hukuku iktidarı sınırlayan özerk bir normatif çerçeve olarak değil; merkezî irade ile taşra bürokrasisi arasındaki “asil-vekil” (principal-agent) sorununu çözen, yerel memurları disipline eden, toplumsal hoşnutsuzluğu yöneten ve rejime meşruiyet kazandıran bir “hukuk yoluyla yönetim” aracı olarak kullanır. Metinde Sanji Adalet Bürosu yetkilisi Jin Zengliang’ın sözleriyle övülen “sorumlu kurumların yüzünün kızarması ve terlemesi” pratikleri de bağımsız yargının iktidarı denetlemesinden ziyade, alt kademe bürokrasinin merkezî Parti direktiflerine sadakatini ölçen hiyerarşik bir kontrol tekniğidir.
Randall Peerenboom’un (2002) Çin hukuk sistemine dair analizinde yaptığı “ince” (thin) ve “kalın” (thick) hukuk devleti ayrımı açısından bakıldığında, Çin modeli usuli idari düzeni önemsese dahi Parti’nin siyasal üstünlüğünü tartışmaya açan özgürlükçü ve hak temelli bir hukuk devleti çerçevesini reddeder. Nitekim yazıda da öğrenme ve uygulama sürecinin merkezine Parti Komiteleri ve “kilit azınlık” olarak tanımlanan yönetici kadrolar yerleştirilmektedir. Carl Minzner’in (2011) “Çin’in Hukuka Karşı Dönüşü” (China’s Turn Against Law) çalışmasında işaret ettiği üzere, Pekin yönetimi biçimsel ve bağımsız yargısal hak arama yollarını güçlendirmek yerine, Parti güdümlü siyasi-hukuki kampanyaları ve gayriresmî arabuluculuk mekanizmalarını öncelemektedir. Dolayısıyla hukuk eğitiminin devletin ve Parti’nin ideolojik hedefleriyle bütünleştirilmesi, hukuku evrensel adalet ilkelerinden uzaklaştırarak siyasal meşruiyet üretme aygıtına dönüştürmektedir.
Hakların Güvencesi mi, İtaatin Yeniden Üretimi mi?
Bir devletin vatandaşlarına yasaları öğretmesi ile aynı vatandaşların temel haklarını fiilen kullanabilmesi arasındaki uçurum, metindeki söylemin en kırılgan noktasını oluşturur. Yazıda özellikle apolitik, ekonomik ve gündelik uyuşmazlıklara odaklanılması dikkat çekicidir: Korla’da seyyar meyve satıcısı Tursun Ali’ye ceza kesmek yerine satış alanı gösterilmesiyle övülen “esnek kolluk”, Karamay’da yemek kuryesi Liu’ya platform ödemeleri konusunda verilen rehberlik ya da Hotan’da altı aylık ücret alacağını tahsil ettiği söylenen işçi örneği. Siyasal iktidar açısından tehdit oluşturmayan bu tür bireysel alacak, kira veya zabıta meselelerinin çözümünün vitrine çıkarılması, devletin vatandaşa karşı sorumluluğunu yerine getirdiği algısını pekiştirir.
Buna karşılık, bireyin doğrudan devlete, güvenlik aygıtına veya kamu politikalarına karşı sahip olduğu temel hak ve özgürlükler söz konusu olduğunda tablo kökten değişmektedir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (OHCHR) 31 Ağustos 2022 tarihli “Sincan Uygur Özerk Bölgesi Değerlendirme Raporu”, bölgede Uygurlara ve diğer Müslümanlara yönelik keyfî ve ayrımcı özgürlükten yoksun bırakma uygulamalarının “insanlığa karşı suç teşkil edebilecek” düzeyde olduğunu belgelemektedir. Rapor, ulusal ve bölgesel düzenlemelerdeki muğlak “aşırılıkçılık” ve “terörizm” tanımları üzerinden din ve vicdan özgürlüğünün, ifade özgürlüğünün, ana dil ve kültürel hakların ağır biçimde kısıtlandığını; dahası, gözaltına alınan veya hak ihlaline uğrayan bireylerin bağımsız avukatlara erişim, adil yargılanma ve güvenlik birimlerinin keyfî kararlarına karşı etkili yargısal başvuru yollarından yoksun bırakıldığını ortaya koymaktadır (OHCHR, 2022).
Sean R. Roberts’ın (2020) The War on the Uyghurs çalışmasında ayrıntılandırdığı üzere, bölgedeki yoğun güvenlikleştirme politikaları Uygur toplumunun gündelik varoluşunu yapısal bir şüphe ve denetim rejimi altına almıştır. Böylesi bir bağlamda yürütülen hukuk eğitimi kampanyalarında bireylerin devlete karşı kullanabileceği dokunulmaz haklardan ziyade “haklar ile yükümlülüklerin sınırları” ve “hukuka karşı saygı ve korku” kavramlarının öne çıkarılması anlamlıdır. Hukuk devleti, vatandaşın polise, idareye veya mahkemeye karşı bağımsız yargı önünde haklılığını kanıtlayabilmesiyle var olur. Etnik gruplar arasında hukuk önünde gerçek bir eşitliğin, ayrımcılık yasağının ve bağımsız yargı güvencesinin tesis edilmediği bir düzende “hukuk bilinci” çağrısı, hak temelli bir özgürleşmeyi değil, yükümlülük ve itaat temelli bir uyumu kurumsallaştırmaktadır.
Kılcal Gözetim, Sembolik İktidar ve Dilin Araçsallaştırılması
Metnin temel başarı ölçütü olarak sunduğu hukukun toplumun en ücra köşelerine kadar yayılması süreci, Michel Foucault’nun (1975) Hapishanenin Doğuşu eserinde kavramsallaştırdığı disiplin ve gözetim iktidarını akla getirir. Foucault’ya göre modern disiplin iktidarı yalnızca cezaevlerinde değil; okullarda, iş yerlerinde ve gündelik yaşamın kılcal damarlarında bireyleri izleyen, sınıflandıran ve “normalleştiren” teknolojilerle işler. Sui Yunyan’ın aktardığı pratikler bu kılcal yayılımı bütün açıklığıyla sergilemektedir: Kuqa’da 186 ve Korgas’ta 78 “hukuk müdür yardımcısının” okullara yerleşmesi, kampüs radyolarında sürekli çalınan ses kayıtları ve anayasa sabah okumaları, Hotan’da 1.400 yemek kuryesinin “gezici hukuk elçisine” dönüştürülmesi, Zhaosu yaylalarında 36 atlı devriye etkinliği ve Jinghe’de 22 “Hukuk Avlusu”nun yalnızca arabuluculuk değil aynı zamanda “halkın görüşlerini toplayan birer kutu” işlevi görmesi. Bu ağ, hukuku devletin sınırlarını çizen bir kalkan olmaktan çıkarıp yurttaşın çalışma, eğitim, dijital etkileşim ve hatta komşuluk alanlarını dahi gözetim altında düzenleyen bir iktidar teknolojisine dönüştürmektedir.
Bu disiplin mekanizması, toplumdilbilimsel düzeyde Pierre Bourdieu’nün (1991) Dil ve Sembolik İktidar kuramıyla açıkladığı bir “sembolik şiddet” biçimiyle desteklenmektedir. Yazının hem başlığındaki “Hukuk Tianshan’ı Besler, Kökler Derinleşir ve Dallar Gürleşir” ifadesi hem de kapanışındaki “hukuk inancının tıpkı kavak ağacı (Huyang) gibi toprağa kök salması” benzetmesi, siyasal bir iktidar aygıtı olan devlet hukukunu doğal, hayat verici, ekolojik ve tartışmasız bir değer olarak kodlar. Bourdieu’ye göre sembolik iktidar, egemen grubun kendi hukuki ve kültürel normlarını “evrensel ve doğal” olan şeklinde kabul ettirerek alternatif değer sistemlerini görünmez kılma gücüdür.
Bu açıdan metinde “yerel halka ve kültüre uygunluk” iddiasıyla sunulan Hotan’daki “gündelik ev diliyle” çekilmiş 500’den fazla kısa video ya da Turpan’daki “Guli Si” ve “Fa Wukong” isimli yapay zekâ dijital karakterleri, yerel toplumun özerk hukuk ve değer dünyasını güçlendiren araçlar değildir. Hangi hukukun, hangi dilin, hangi tarihsel anlatının ve hangi değer sisteminin esas alınacağına tek başına merkezî devlet karar verdiği için, yerel lehçe ve kültürel motiflerin yapay zekâ ve sosyal medya aracılığıyla kullanılması; resmî devlet söyleminin toplumsal dolaşımını hızlandıran ve kültürel uyumlulaştırmayı kolaylaştıran bir iletişim stratejisine dönüşmektedir.
Nicel Başarı Yanılsaması ve Epistemik Dışlama
Son olarak, metnin bilgi üretim biçimi ve yöntemsel yapısı ciddi bir bilimsel güvenilirlik sorunu barındırmaktadır. Anlatı baştan sona çarpıcı nicel verilerle örülüdür: 24 uyarı belgesi, 500’ü aşkın kısa video, 86 bini aşkın dağıtılan broşür, Kuqa’da 550 okul etkinliği ve 20 bin katılımcı, Huocheng’de 40 bin öğretmen ve öğrenciye ulaşan yayınlar, Jing’de çözülen 30’dan fazla uyuşmazlık. Ancak sosyal ve hukuki araştırmalarda “çıktı” (output) sayıları ile “etki” (impact) düzeyi birbirinden tamamen farklıdır. Dağıtılan broşür veya düzenlenen temsili mahkeme sayısı yalnızca devletin seferberlik kapasitesini ölçer; bu faaliyetlerin Uygur toplumunun gerçek hukuki bilgi düzeyine, temel haklarını kullanabilme becerisine ve haksızlıklara karşı korunma gücüne etkisini gösteren hiçbir bağımsız ampirik veri metinde yer almamaktadır.
Bu yöntemsel boşluk, metindeki mutlak kaynak tekeliyle doğrudan bağlantılıdır. Yazıda aktarılan tüm görüşler ya devlet ve Parti görevlilerine (Sanji Adalet Bürosu yetkilisi Jin Zengliang, Bölge Adalet Dairesi’nden Zhao Jing, Halk Kongresi temsilcisi Ju Donghai, Parti üyesi Ablikim Ablimit), ya resmî medya çalışanlarına (Rabiye MemettohtiÇin) ya da devlet anlatısını doğrulayan özenle seçilmiş iki vatandaşa aittir. Bağımsız sivil toplum kuruluşlarının, uluslararası insan hakları raporlarının ve hak ihlallerine maruz kalan Uygurların doğrudan tanıklıklarının tamamen dışarıda bırakılması, Gayatri Chakravorty Spivak’ın (1988) maduniyet kuramında tartıştığı epistemik dışlamanın tipik bir örneğini oluşturur. Uygur toplumu bu metinde kendi deneyimleri, eleştirileri ve hak talepleriyle konuşan özerk bir özne değil; yalnızca devlet tarafından “eğitilen”, “ikna edilen” ve adına konuşulan pasif bir nesne konumundadır.
Sonuç: Hukukun Yaygınlaştırılmasından İktidarın Derinleştirilmesine
Çin Halk Cumhuriyeti’nin 2025 yılında yürürlüğe giren Hukuk Tanıtım ve Eğitim Yasası’nın Doğu Türkistan’daki ilk yılını ele alan söz konusu haber, ilk bakışta hukuki bilincin geliştirilmesi, toplumsal uyuşmazlıkların önlenmesi ve vatandaşların hukuki haklar konusunda bilgilendirilmesi amacıyla yürütülen kapsamlı bir kamu politikası görünümü sunmaktadır. Bununla birlikte, haberin içeriği Çin’in siyasal ve hukuki sistemi, Uygur Türklerinin temel haklarına ilişkin uluslararası değerlendirmeler ve bölgedeki güvenlik merkezli yönetim pratikleri bağlamında incelendiğinde, bu faaliyetlerin yalnızca hukuki bilginin yaygınlaştırılması şeklinde açıklanamayacağı görülmektedir.
İlk olarak, Çin’in hukuk anlayışında belirleyici konumda bulunan Çin Komünist Partisi’nin siyasal üstünlüğü, hukuk devletinin temel unsurlarından biri olan siyasi iktidarın bağımsız yargı yoluyla sınırlandırılması meselesini tartışmalı hâle getirmektedir. Bu nedenle haberde öne çıkarılan hukuki sorumluluk, kurumsal denetim ve mevzuata uygunluk uygulamaları, doğrudan hukuk devletinin geliştiğinin kanıtı olarak kabul edilemez. Söz konusu uygulamalar, aynı zamanda merkezî yönetimin taşra bürokrasisi üzerindeki denetimini artıran ve devlet politikalarının yerel düzeyde uygulanmasını güvence altına alan bir yönetim mekanizması olarak da değerlendirilebilir. Dolayısıyla burada temel ayrım, hukukun iktidarı sınırlandırması ile iktidarın hukuku kendi siyasal hedefleri doğrultusunda kullanması arasındadır.
İkinci olarak, Doğu Türkistan’daki hukuk eğitimi faaliyetlerinin anlamı, Uygur Türklerinin dinî, dilsel, kültürel ve siyasal haklarına ilişkin uluslararası düzeyde belgelenmiş kaygılardan bağımsız değerlendirilemez. Bir taraftan hukuki bilincin geliştirilmesi ve vatandaşların haklarının korunması söylemi öne çıkarılırken diğer taraftan temel hak ve özgürlüklerin fiilen kullanılmasına ilişkin sorunların haber anlatısında yer almaması önemli bir çelişki oluşturmaktadır. Özellikle bireylerin devlete, güvenlik kurumlarına ve kamu politikalarına karşı hak arama imkanlarının ne ölçüde güvence altında olduğu sorusu yanıtsız bırakılmaktadır. Bu durum, hukuk eğitiminin hak temelli bir özgürleşme sürecinden ziyade, mevcut siyasal ve idari düzene uyumu güçlendiren bir uygulama olarak işlev görme ihtimalini gündeme getirmektedir.
Üçüncü olarak, Foucault’nun yönetimsellik ve disiplin iktidarı ile Bourdieu’nün sembolik iktidar ve sembolik şiddet kavramları, haberde anlatılan uygulamaların daha geniş bir iktidar ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesine imkan sağlamaktadır. Hukuk eğitiminin okullara, iş yerlerine, kırsal yerleşimlere, dijital platformlara ve gündelik toplumsal ilişkilere kadar yaygınlaştırılması, devletin toplumsal yaşam üzerindeki düzenleyici kapasitesini artırmaktadır. Yerel dilin, kültürel motiflerin ve dijital iletişim araçlarının bu süreçte kullanılması ise resmî hukuk ve devlet söyleminin toplumun gündelik yaşamına daha kolay nüfuz etmesini sağlamaktadır. Böylece hukuk, yalnızca bireylerin haklarını koruyan bir normlar bütünü değil, aynı zamanda toplumsal davranışları şekillendiren ve belirli bir siyasal düzeni doğal ve meşru gösteren sembolik bir iktidar aracına dönüşebilmektedir.
Dördüncü olarak, haberin bilgi üretim biçimi de eleştirel değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Metinde çok sayıda etkinlik, dağıtılan materyal, oluşturulan kurumsal mekanizma ve ulaşılan kişi sayısı başarı göstergesi olarak sunulmaktadır. Ancak bu nicel veriler, hukuk eğitiminin Uygur toplumunun temel haklarını kullanabilme kapasitesini ne ölçüde geliştirdiğini veya devlet kaynaklı hak ihlallerine karşı bireylere ne tür koruma sağladığını ortaya koymamaktadır. Ayrıca Uygurların doğrudan tanıklıklarına, bağımsız araştırmalara ve alternatif toplumsal değerlendirmelere yer verilmemesi, haberin temsil ettiği toplumsal gerçekliğin sınırlarını daraltmaktadır. Bu bağlamda Uygur toplumunun kendi deneyimlerini ifade eden özerk bir özne olarak değil, devlet tarafından eğitilen, yönlendirilen ve bütünleştirilen bir topluluk olarak sunulması, epistemik dışlama ve siyasal nesneleştirme açısından ayrıca incelenmelidir.
Sonuç olarak, Doğu Türkistan’daki hukuk eğitimi faaliyetlerini yalnızca hukuki bilincin yaygınlaştırılması ve toplumsal düzenin geliştirilmesi çerçevesinde değerlendirmek yeterli değildir. Asıl mesele, bu faaliyetlerin hangi hukuk anlayışına dayandığı, kimin haklarını koruduğu, hangi iktidar ilişkilerini yeniden ürettiği ve Uygur toplumunun siyasal, kültürel ve hukuki özneliğine nasıl etki ettiğidir. Bu nedenle Çin’in Doğu Türkistan’daki hukuk politikaları, hukuk yoluyla yönetim, otoriter yönetimsellik, sembolik iktidar ve sömürgeci tahakküm kavramları çerçevesinde eleştirel bir incelemeye tabi tutulmalıdır. Hukukun toplumun bütün alanlarına nüfuz etmesi, tek başına adaletin ve özgürlüğün geliştiğini göstermez. Gerçek bir hukuk devletinin ölçütü, devletin toplumu ne ölçüde hukuk kurallarına tabi kıldığı değil, devlet iktidarının kendisinin hukuki sınırlar içinde tutulup tutulmadığıdır.
Kaynakça
- Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği [OHCHR]. (2022). Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. Cenevre: United Nations.
- Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power (Ed. J. B. Thompson). Cambridge: Harvard University Press.
- Foucault, M. (1975). Surveiller et punir: Naissance de la prison [Türkçesi: Hapishanenin Doğuşu, Çev. M. A. Kılıçbay]. Paris: Gallimard.
- Ginsburg, T. ve Moustafa, T. (Ed.). (2008). Rule by Law: The Politics of Courts in Authoritarian Regimes. Cambridge: Cambridge University Press.
- Minzner, C. F. (2011). China’s Turn Against Law. The American Journal of Comparative Law, 59(4).
- Peerenboom, R. (2002). China’s Long March toward Rule of Law. Cambridge: Cambridge University Press.
- Roberts, S. R. (2020). The War on the Uyghurs: China’s Internal Campaign against a Muslim Minority. Princeton: Princeton University Press.
- Spivak, G. C. (1988). Can the Subaltern Speak? İçinde C. Nelson ve L. Grossberg (Ed.), Marxism and the Interpretation of Culture (ss. 271-313). Urbana: University of Illinois Press.
- Sui, Y. (隋云雁). 法润天山 根深叶茂——法治宣传教育法施行一年来新疆实践 [Hukuk Tianshan’ı Besler, Kökler Derinleşir ve Dallar Gürleşir]. 石榴云/新疆日报 (Shiliuyun / Xinjiang Daily).
[1] Sui, Y. (隋云雁). (2026, 18 Kasım). 法润天山 根深叶茂——法治宣传教育法施行一年来新疆实践 [Hukuk Tianshan’ı Besler, Kökler Derinleşir ve Dallar Gürleşir: Hukuk Tanıtım ve Eğitim Yasası’nın Yürürlüğe Girişinin Birinci Yılında Sincan Pratiği]. 新疆日报 (Xinjiang Daily), A05版 (依法治疆). https://xjrb.ts.cn/xjrb/20261118/265447.html

