Doğu Türkistan’da “Duvarı Olmayan Çin Seddi” Masalı

Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP) resmi yayın organlarından Tianshan Net bünyesinde yayımlanan bir haber [1] Pekin’in son yıllarda Doğu Türkistan (sözde Sincan) politikasında izlediği ideolojik ve tarihsel revizyonizmin çarpıcı bir numunesini gözler önüne seriyor. Haberde, Bayinğolin Moğol Özerk İli’ne bağlı Lopnor/Çerçen havzası bölgesinde açılan “İpek Yolu Çin Seddi Kültür Müzesi” merkeze alınarak, Konçe Nehri boyundaki işaret kulelerinin (fengsui) “Çin Seddi’nin ayrılmaz bir parçası” olduğu iddia ediliyor. Haberin başlığı ise orwellian bir mantık örgüsünü ele veriyor: “Sincan’da da Çin Seddi var! Yüksek duvarları yok, ancak Sed sisteminin ayrılmaz bir parçası.”

“Duvarı olmayan bir sed” iddiası, yalnızca retorik bir çelişki değil; Doğu Türkistan’ın kadim tarihini, yerli halklarının geçmişini ve İpek Yolu’nun çok katmanlı jeopolitiğini Han-merkezci (Sinitik) bir potada eritme gayretidir. Bu metin, güncel Çin devletinin “Çin Ulusunun Ortak Bilincini İnşa Etmek” (Zhonghua Minzu Gongtongti Yishi) sloganı altında yürüttüğü kültürel asimilasyon ve tarihsel meşruiyet devşirme operasyonunun doğrudan bir ürünüdür. Peki, bu iddia bilimsel, mantıksal ve tarihsel açıdan ne kadar tutarlıdır?

1. Arkeolojik ve Terminolojik Çarpıtma: Gözetleme Kulesi “Sed” Midir?

Çin Seddi literatürünün dünyadaki en önemli otoritelerinden Arthur Waldron, çığır açan eseri The Great Wall of China: From History to Myth’te, modern dünyada algılanan “kesintisiz, binlerce kilometrelik tek parça Çin Seddi” fikrinin aslında 20. yüzyıl Çin milliyetçiliği ve Batılı oryantalist anlatılar tarafından üretilmiş bir “mit” olduğunu belgeleriyle ortaya koyar (Waldron, 1990: 22-26). Tarih boyunca farklı hanedanlıklar (Qin, Han, Ming) bağımsız, birbirinden kopuk savunma hatları inşa etmişlerdir(Nicola, 2002: 127–158, 230–255).

Habere konu olan Konçe Nehri havzasındaki yapılar ise bir sınır duvarı (Changcheng) değil; İpek Yolu güzergâhında haberleşmeyi ve sınırlı kervan güvenliğini sağlamak üzere inşa edilmiş münferit işaret ve gözetleme kuleleridir (fengsui). Tarih boyunca Persler, Romalılar, Bizanslılar ve Göktürkler de ticaret yolları boyunca kuleler ve karakollar inşa etmiştir. Roma’nın Suriye çölündeki gözetleme kulelerini İngiltere’deki “Hadrian Duvarı”nın bir parçası ilan etmek ne kadar anakronik ve bilim dışıysa, Taklamakan Çölü’nün vahalarındaki yerel kerpiç kuleleri Pekin yakınlarındaki Çin Seddi’nin bir uzantısı saymak da aynı ölçüde gayribilimseldir (Nicola,2002).

2. Tarihsel Coğrafyanın İnkarı: Jiayuguan’ın Ötesi Neresidir?

Çin’in kendi hanedanlık kayıtları dahi bu iddiayı yalanlamaktadır. Meşru sınır tahkimatlarının en batı ucu, Gansu eyaletinde yer alan ve Ming Hanedanlığı döneminde tahkim edilen Jiayuguan (嘉峪关)’dir. Owen Lattimore’un klasikleşmiş çalışması Inner Asian Frontiers of China’da belirttiği üzere, Çin Seddi yalnızca bir askeri savunma hattı değil; aynı zamanda Çin’in tarımcı, yerleşik medeniyeti ile Bozkır ve İç Asya’nın göçebe/vaha dünyasını birbirinden ayıran ekolojik ve siyasi bir sınırdır (Lattimore, 1940: s. 238-242).

Tarihsel Çin coğrafyacılığı, Jiayuguan’ın batısını “Kouwai” (Geçidin Dışı) veya “Xiyu” (Batı Bölgeleri) olarak adlandırmıştır. Çin imparatorlukları için Jiayuguan, medeniyetin bittiği ve yabancı kavimlerin topraklarının başladığı eşikti. Nitekim Peter C. Perdue, China Marches West adlı eserinde, Qing Hanedanlığı’nın 18. yüzyılda Cungar Hanlığı’nı soykırımla yok ederek Tarım Havzası’nı işgal etmesine kadar bu coğrafyanın hiçbir zaman doğrudan Çin idari ve kültürel alanının parçası olmadığını net biçimde ifade eder (Perdue, 2005: s. 402-406). 1884 yılında bölgeye resmen “Yeni Sınır” anlamına gelen “Xinjiang” (Sincan) adının verilmesi dahi, toprakların Çin açısından işgal edilmiş bir dış sömürge olduğunun açık itirafıdır.

3. Doğu Türkistan ve Türk Tarihinin Epistemik Olarak Silinmesi

Tarihsel realite şudur: Lopnor ve genel olarak Tarım Havzası, binlerce yıl boyunca Tohar/Saka gibi İpek Yolu halklarının, ardından Hunların, Göktürk Kağanlığı’nın, Uygur Kağanlığı’nın, Karahanlıların ve Çağatay Hanlığı’nın egemenlik alanında kalmıştır.

James A. Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang adlı eserinde, Han ve Tang dönemlerindeki Çin varlığının kalıcı bir egemenlik değil; İpek Yolu haracını ve ticaretini kontrol etmek amacıyla kurulan geçici askeri garnizonlardan (tuntian) ve yerel krallıklarla yapılan kırılgan ittifaklardan ibaret olduğunu açıkça gösterir (Millward, 2007: s. 20-25). Tang Hanedanlığı’nın bölgedeki sınırlı varlığı dahi 751 Talas Savaşı ve ardından patlak veren An Luşan İsyanı ile tamamen çökmüş; bölge asırlar boyunca Türk-İslam medeniyetinin kurucu havzalarından biri olmuştur (Millward, 2007: s. 36-41).

ÇKP’nin haberinde, yerel vaha halklarının veya bölgeye asırlarca hükmetmiş Türk kağanlıklarının ticaret ve savunma altyapıları tamamen görünmez kılınmaktadır. Doğu Türkistan coğrafyasına ait olan tarihi kalıntılar, geriye dönük olarak teleolojik bir yaklaşımla “Ezeli ve Ebedi Çin Mülkü” anlatısına eklemlenmektedir.

4. İdeolojik Arka Plan: “Zhonghua Minzu” Projesi ve Tarihsel Mühendislik

Haberin satır aralarında geçen “Ortak Bilinci Güçlendirmek, Çin Tek Bir Ailedir“ (铸牢共同体 中华一家亲) sloganı, meselenin arkeolojik değil, tamamen siyasi olduğunun itirafıdır. Xi Jinping döneminde zirveye ulaşan bu doktrin; Uygurların, Kazakların ve diğer Türk-Müslüman halkların kendilerine has tarihsel, etnik ve dilsel hafızalarını silerek, onları “Büyük Çin Ulusu” (Zhonghua Minzu) kimliği altında asimile etmeyi amaçlamaktadır. Birleşmiş Milletler raporlarına da yansıyan toplama kampları, camilerin yıkılması ve dillerin yasaklanması gibi fiziki uygulamaların kültürel ayağını, işte bu tür “müzeleştirilmiş tarih sahtecilikleri” oluşturmaktadır. Çin devleti, Doğu Türkistan’ın toprağını ve taşını dahi “Çinlileştirmek” (sinicization) istemektedir.

Haberin imzasında bir Uygur muhabirin adının (İdayetullah Memetimin) kullanılması ise sömürgeci yönetimlerin klasik “yerel vitrin” stratejisidir. Uygur halkının kendi tarihsel mirasının silinmesi sürecine yine bir Uygur’un adının alet edilmesi, entelektüel ve sembolik şiddetin bir başka boyutudur.

Sonuç

Konçe Nehri kıyısındaki kerpiç gözetleme kulelerini “Çin Seddi” olarak pazarlamak, bilimsel tarihçilik açısından sürdürülemez bir iddiadır. Bu iddia; coğrafyayı, terminolojiyi ve asırlarca o topraklarda at koşturmuş, medeniyet kurmuş Türk ve Orta Asya halklarının egemenlik tarihini hiçe saymaktadır. Duvarı olmayan bir yapıyı “Sed” ilan etmek, Çin devlet aklının Doğu Türkistan’ı meşru bir şekilde kendi tarihine bağlayamamasından kaynaklanan acziyetin ve tarihe zorbalıkla müdahale etme arzusunun trajikomik bir tezahürüdür. Arkeoloji, totaliter bir rejimin asimilasyon politikalarına meşruiyet sağlama aracına dönüştürüldüğünde, geriye bilim değil; yalnızca kaba bir propaganda kalır.

Kaynakça

• Lattimore, Owen. (1940). Inner Asian Frontiers of China. New York: American Geographical Society (s. 238-245).
• Di Cosmo, Nicola. (2002). Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History. Cambridge University Press.
• Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. New York: Columbia University Press (s. 18-45).
• Perdue, Peter C. (2005). China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge, MA: Harvard University Press (s. 400-410).
• Waldron, Arthur. (1990). The Great Wall of China: From History to Myth. Cambridge: Cambridge University Press (s. 20-35, 140-164).