Nükleer Sömürgecilikten Konvansiyonel Tahkimata: Doğu Türkistan’da Çin’in Askerî Politikaları ve Ekolojik Maliyet

Giriş: Rutin Askerî Tatbikat mı, Güvenlikleştirilmiş Alan Denetimi mi?

Çin Halk Kurtuluş Ordusu (PLA) organı olan Kurtuluş Ordusu Gazetesi (PLA Daily) ve Çin Savunma Bakanlığı tarafından paylaşılan resmî askerî bültenlerde, Çin’in Doğu Türkistan’daki Ordusuna bağlı birliklerin Gobi Çölü ve Taklamakan havzasında havan topları, tanksavar füzeleri, ağır makineli tüfekler ve hava savunma bataryalarıyla gece-gündüz gerçek mühimmatlı atış tatbikatları gerçekleştirdiği düzenli olarak duyurulmaktadır. [1]Resmî retorikte bu faaliyetlerin temel amacı; birliklerin ateş gücünü, çöl koşullarında koordinasyon kabiliyetini ve çok katmanlı hava saldırılarına karşı “düşman unsurları imha etme” kapasitesini test etmek olarak sunulmaktadır.

Konvansiyonel askerî analizler bu tür faaliyetleri egemen bir devletin rutin ordu hazırlığı olarak yorumlayabilir. Ancak mesele Çin devletinin Doğu Türkistan’daki tarihsel ve yapısal yönetim politikaları, bölgenin demografik-çevresel dönüşümü ve geçmişteki nükleer silah denemeleri ekseninde ele alındığında, bu tatbikatların yalnızca dış savunmaya matuf olmadığı; aksine bölgesel bir pasifikasyon, nükleer sömürgecilik ve ekolojik tahribat sürekliliğinin bir parçası olduğu açıkça görülmektedir.

Jeopolitik Kavşak ve Çin’in Güvenlik Doktrini: Kuşak-Yol, Bingtuan ve “Üç Kötülük”

Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP) Doğu Türkistan’a yönelik politikalarını şekillendiren temel dinamik, bölgenin sahip olduğu jeostratejik konum ve Pekin’in “bölünmez ulusal güvenlik” anlayışıdır:

1. Kuşak ve Yol Girişimi’nin (BRI) Merkez Üssü: Doğu Türkistan; Orta Asya, Güney Asya, Rusya ve Avrupa’ya açılan kara ticaret yollarının, petrol-doğal gaz boru hatlarının ve stratejik maden rezervlerinin (kömür, lityum, nadir toprak elementleri) merkezinde yer almaktadır. Pekin için bölgenin “mutlak denetimi”, küresel ekonomik ve jeopolitik projesinin bekası anlamına gelmektedir.
2. “Üç Kötülük” (三股势力) ve Aşırı Güvenlikleştirme (Hyper-Securitization): Çin devleti, 1990’ların sonundan itibaren bölgedeki etnik ve dinî kimlik taleplerini “terörizm, ayrılıkçılık ve dinî aşırılık” torba kavramıyla kriminalize etmiştir. Bu güvenlikleştirici söylem; sivil alanı, temel insan haklarını ve çevresel itirazları devletin bekasına yönelik doğrudan bir tehdit olarak kodlamakta; bölgeyi fiilen kalıcı bir olağanüstü hâl ve garnizon rejimine dönüştürmektedir.
3. Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu (XPCC / Bingtuan): Bölgenin askerîleşmesi sadece düzenli PLA birlikleriyle sınırlı değildir. Yarı askerî bir organizasyon olan Bingtuan; toprak mülkiyeti, su kaynakları, tarımsal üretim ve yerleşim politikalarını kontrol ederek yerli Uygur ve diğer Türk halklarının yaşam alanlarını çevrelemiş, demografik dengeleri merkezî otorite lehine dönüştürmüştür.

Bu bağlamda çölde icra edilen tatbikatlar, dış bir düşmandan ziyade bölge üzerinde kurulan kesintisiz askerî vesayetin ve iç sindirme politikasının operasyonel bir göstergesidir.

Tarihsel Miras: Lop Nur ve “Nükleer Sömürgecilik” (Nuclear Colonialism)

Çin’in bölgedeki güncel tatbikatlarının çevresel ve toplumsal boyutunu kavramak, Lop Nur Nükleer Deneme Sahası’nın tarihsel mirasını incelemeyi zorunlu kılar.

Uluslararası çevre ve güvenlik literatüründe “nükleer sömürgecilik”; egemen devletlerin kendi merkez nüfuslarını korumak amacıyla nükleer test sahalarını yerli, marjinalize edilmiş veya etnik azınlıkların yaşadığı periferi coğrafyalara kurmasını ifade eder. Çin Halk Cumhuriyeti, ilk nükleer denemesini 16 Ekim 1964’te Doğu Türkistan sınırları içerisindeki Lop Nur sahasında gerçekleştirmiştir.

• Testlerin Boyutu: Nükleer Silahların Yasaklanması Uluslararası Kampanyası (ICAN) ve Nükleer Savaşın Önlenmesi İçin Uluslararası Hekimler (IPPNW) tarafından hazırlanan kapsamlı rapora göre Pekin, 1964–1996 yılları arasında Lop Nur’da 23’ü atmosferik, 22’si yeraltı olmak üzere toplam 45 nükleer deneme yapmıştır. Yalnızca atmosferik denemelerin kümülatif patlayıcı gücü yaklaşık 20,7 megatondur (Makhijani & Ruff, 2023).
• Radyoaktif Kirlilik ve Sağlık Bedeli: Atmosferik patlamalar; Stronsiyum-90, Sezyum-137 ve İyot-131 gibi ölümcül izotopların yüzlerce kilometrelik bir alana yayılmasına yol açmıştır. Bağımsız araştırmalar ve hekim raporları, bölgedeki Uygur ve diğer Türklerde tiroit kanseri, lösemi, konjenital malformasyonlar ve erken ölümlerde dramatik artışlar yaşandığına işaret etmektedir (Makhijani & Ruff, 2023).
• Sınır Aşan Radyasyon Etkisi: 2025 yılında Journal of Radiation Research ve Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry dergilerinde yayımlanan son çalışmalar, Lop Nur kaynaklı radyoaktif serpintinin sınırları aşarak Kazakistan’ın güneydoğusundaki Abay bölgesine ulaştığını, toprak örneklerinde ve insan diş minelerinde ölçülebilir düzeyde (50–60 mGy) radyasyon anomalileri bıraktığını ortaya koymuştur (Harbron et al., 2025a; Harbron et al., 2025b).

Bu tarihsel veriler, Pekin yönetiminin kendi büyük güç vizyonunu ve nükleer caydırıcılığını inşa ederken Doğu Türkistan’ın ekolojisini ve halk sağlığını gözden çıkarılabilir bir maliyet olarak gördüğünün en somut kanıtıdır.

Konvansiyonel Tatbikatların Ekolojik Boyutu: Çöl Ekosisteminin Kırılganlığı

Nükleer testlerin sona ermiş olması, bölgenin çevresel güvenliğe kavuştuğu anlamına gelmemektedir. Modern konvansiyonel tatbikatlar da hassas çöl ve bozkır ekosistemleri üzerinde geri döndürülemez etkiler yaratmaktadır:

• Toksik Kalıntılar ve Ağır Metaller: Binlerce roket, havan ve top mermisinin kullanıldığı atış tatbikatları; toprağa ve yeraltı akiferlerine kurşun, cıva, antimon, RDX ve TNT türevi kimyasal patlayıcı bileşiklerin sızmasına yol açmaktadır.
• Toprak ve Su Rejiminin Bozulması: Ağır zırhlı araçların yarattığı zemin tahribatı, çölün hassas biyolojik kabuğunu (biological soil crust) yok ederek rüzgâr erozyonunu ve toz fırtınalarını tetiklemektedir. Tarımsal vahalara hayat veren sınırlı yeraltı suları, askerî kirlenme riskiyle karşı karşıyadır.
• Şeffaflık Eksikliği: Çin Çevre Koruma Bakanlığı ya da yerel askerî otoriteler, icra edilen tatbikatların Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) raporlarını, su/toprak kirlilik analizlerini ve atık bertaraf süreçlerini kamuoyuyla paylaşmamaktadır. Çin devletinin uyguladığı katı sansür ve güvenlik ablukası nedeniyle bağımsız çevre örgütlerinin bölgede saha araştırması yapması fiilen imkânsızdır.

Panoptikon, Askerî Caydırıcılık ve İç Güvenlik Rejimi

Çin’in bölgedeki askerî manevraları, sokak düzeyindeki polis devleti aygıtından ve dijital panoptikondan bağımsız bir olgu değildir. Aksine askerî tatbikatlar, çok katmanlı baskı mimarisinin nihai caydırıcı gücünü temsil eder:

• Dijital Gözetim ve Kamplar Sistemi: Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (OHCHR) 2022 tarihli tarihî raporunda belgelendiği üzere; bölgede yaygın yüz tanıma kameraları, DNA ve biyometrik veri toplama sistemleri, “Entegre Ortak Operasyon Platformu” (IJOP) aracılığıyla yürütülen kitlesel fişleme, keyfi gözaltılar ve “yeniden eğitim kampları” adı altındaki toplama kampları insanlığa karşı suç teşkil edebilecek düzeydedir (OHCHR, 2022).
• Psikolojik Harp ve İç Tehdit Algısı: Çöl tatbikatlarında resmî bültenlere yansıyan “kamufle düşman unsurları”, “gizli tehditler” ve “hedef imhası” gibi ifadeler, yerel Uygur halkının zihninde devletin mutlak yok edici gücünü canlı tutmaya yöneliktir. Askerî tatbikatlar, dış dünyadan ziyade içerideki halka yönelik bir itaat ve psikolojik baskı aracı işlevi görmektedir.

Sonuç: Devlet Merkezli “Milli Güvenlik”ten İnsan ve Çevre Güvenliğine

Çin’in Doğu Türkistan’daki askerî varlığı ve faaliyetleri incelendiğinde ortaya çıkan tablo şudur: Pekin yönetimi “ulusal güvenlik”, “toprak bütünlüğü” ve “terörle mücadele” kavramlarını mutlaklaştırarak, Doğu Türkistan coğrafyasını ve üzerinde yaşayan Doğu Türkistanlıları araçsallaştırmaktadır.

• Askerî güvenlik, bölgede yaşayan halkların insani, ekolojik ve bedensel güvenliği aleyhine genişlemektedir.
• Lop Nur’da 32 yıl boyunca süren nükleer denemelerin bedeli tazmin edilmemiş, arşivler bağımsız araştırmacılara açılmamış ve mağdurlara yönelik herhangi bir tıbbi rehabilitasyon süreci işletilmemiştir.
• Günümüzde devam eden konvansiyonel tatbikatlar ve yoğun askerî tahkimat, ekolojik bozulmayı derinleştirirken bölge halkı üzerindeki totaliter denetimi tahkim etmektedir.

Gerçek bir güvenlik tartışması; yalnızca füzelerin isabet oranını ve askerî caydırıcılığı değil; toprağın korunmasını, temiz suya erişimi, halk sağlığını ve en temel insan haklarını merkezine almak zorundadır. Doğu Türkistan’da Çin devletinin askerî hedefleri için feda edilen ekolojik denge ve insan onuru, uluslararası toplumun, çevre adaleti savunucularının ve uluslararası hukuk mekanizmalarının görmezden gelemeyeceği tarihsel ve güncel bir sorumluluktur.

Kaynakça

• ÇHC Savunma Bakanlığı [中华人民共和国国防部]. (2023). 大漠戈壁，新疆军区某团组织多型火器实弹射击考核 [Geniş çöl ve Gobi arazisinde, Sincan Askeri Bölgesi’ne bağlı bir alayın farklı türdeki ateşli silahlarla gerçek mühimmatlı atış değerlendirmesi]. 解放军报 [Kurtuluş Ordusu Gazetesi]. http://www.mod.gov.cn/gfbw/tp_214132/16498689.html
• Harbron, R., Lipikhina, A., Yessilkanov, G., Apsalikov, K., Brait, Y., Hoshi, M., & Endo, S. (2025a). Radioactive contamination of southeast Abai oblast, Kazakhstan, from the Chinese nuclear weapons testing program at Lop Nor: An analytical review. Journal of Radiation Research, 66(1), 24–30. https://doi.org/10.1093/jrr/rrae101
• Harbron, R., Lipikhina, A., Yessilkanov, G., Apsalikov, K., Brait, Y., Hoshi, M., & Endo, S. (2025b). Contemporary evidence of radiological contamination of southeast Abai oblast, Kazakhstan, from nuclear weapons tests. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry, 334(8), 7829–7838. https://doi.org/10.1007/s10967-025-10447-x
• Makhijani, A., & Ruff, T. (2023). China’s nuclear weapons tests in Lop Nur. In The devastating consequences of nuclear weapons testing: Effects of nuclear weapons testing on health and the environment (pp. 65–67). International Campaign to Abolish Nuclear Weapons (ICAN) & International Physicians for the Prevention of Nuclear War (IPPNW). https://www.ippnw.org/wp-content/uploads/2024/01/IPPNW_Report_Nuclear_Tests_EN.pdf
• Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights [OHCHR]. (2022). OHCHR assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. United Nations. https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-08-31-final-assesment.pdf

İlginizi Çekebilir

Doğu Türkistan’da Yeni Dönem: Çin’den Asimilasyon, Güvenlik ve Ekonomik Sömürüyü Birleştiren Beş Yıllık Plan

Haberi görüntüle