Yalanın Düzenleşmesi: Franz Kafka, Otuz Altı Hile ve Doğu Türkistan Politikasının Uluslararası Söylem Mimarisi

Giriş: Yalanın düzen hâline gelmesi

Franz Kafka’ya atfedilen, ancak güvenilir bir birincil kaynağını doğrulamadan doğrudan ona aitmiş gibi kullanmamamız gereken şu söz, Çin devletinin hakikatle kurduğu ilişkiyi anlamak bakımından oldukça çarpıcıdır:

“Yalanı dünyanın düzeni hâline getirmek.”

Bu ifade, yalnızca gerçeği gizleyen veya belirli olaylar hakkında yanlış bilgi veren bir yönetim anlayışını değil, gerçekliğin kendisini yeniden tanımlamaya çalışan bir iktidar pratiğini anlatır. Burada yalan, münferit bir propaganda aracı olmaktan çıkar; devletin toplumsal gerçekliği tanımlama, uluslararası algıyı yönlendirme ve kendi uygulamalarını meşrulaştırma biçiminin bir parçasına dönüşür.

Çin Halk Cumhuriyeti’nin Doğu Türkistan’daki Uygur toplumuna yönelik politikalarının uluslararası alanda sunuluşu, bu çerçevede incelenmeye değer bir örnektir. Çin yönetimi, bölgedeki güvenlik, eğitim, istihdam, din, dil ve kültür politikalarını uluslararası kamuoyuna çoğunlukla terörle mücadele, mesleki eğitim, yoksulluğun azaltılması, ekonomik kalkınma, etnik birlik ve toplumsal refah kavramları üzerinden açıklamaktadır. Buna karşılık Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesi; keyfî özgürlükten yoksun bırakma, ailelerin ayrılması, dinî ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, mahremiyet ve hareket özgürlüğü ihlalleri gibi ciddi insan hakları sorunlarını belgelemiştir. Bunun dışında Bağımsız Uyğur Mahkemesi (Uyghur Tribunal), Doğu Türkistan’da yaşananları insanlığa karşı suç ve soykırım olarak nitelendirmiştir. [1] Dolayısıyla burada incelenmesi gereken mesele yalnızca Çin yönetiminin hangi açıklamaları yaptığı değildir. Asıl mesele, uygulamaların hangi kavramlarla yeniden adlandırıldığı, hangi gerçeklerin görünür kılındığı, hangilerinin tartışma alanının dışına itildiği ve bu anlatının uluslararası kamuoyunda nasıl dolaşıma sokulduğudur.

Bu noktada Çin düşünce tarihinde önemli bir yere sahip olan Otuz Altı Hile (三十六计, Sānshíliù Jì) [2], söz konusu politik iletişim biçimlerini çözümlemek için dikkat çekici bir analitik çerçeve sunmaktadır. Ancak önemli bir metodolojik ayrım yapmak gerekir: Çin devletinin Doğu Türkistan politikasını doğrudan Otuz Altı Hile’den türettiğini veya bu eserin günümüz Çin propaganda mekanizmasının tarihsel kaynağı olduğunu gösteren yeterli kanıt bulunmamaktadır. Burada kurulacak ilişki, doğrudan tarihsel nedensellik iddiası değil; Çin’in geleneksel stratejik düşüncesinde yer alan aldatma, algı yönetimi, görünüş ile gerçeklik arasındaki ayrımı kullanma ve karşı tarafın değerlendirme kapasitesini yönlendirme ilkeleri ile çağdaş devlet söylemi arasındaki analitik benzerliktir. Bu ayrım, incelemenin bilimsel tutarlılığı açısından temel önemdedir.

1. Otuz Altı Hile [3]: Aldatmanın stratejik düşünce içindeki yeri

Otuz Altı Hile, Çin stratejik düşünce geleneğinde aldatma, yanıltma, karşı tarafın algısını yönlendirme, görünüş ile gerçeklik arasındaki farktan yararlanma ve güç ilişkilerini dolaylı yöntemlerle değiştirme üzerine kurulu bir metinler bütünüdür. Eserin bugünkü bilinen biçiminin tarihsel oluşumu hakkında farklı değerlendirmeler bulunmakla birlikte, yaygın kabul gören metin biçiminin yaklaşık Ming döneminde ortaya çıktığı belirtilmektedir.  Bu eseri yalnızca askerî savaş tekniklerinin bir toplamı olarak değerlendirmek eksik kalır. Çünkü hilelerin önemli bir bölümü, karşı tarafın neyi gördüğü, neye inandığı, hangi bilgiyi doğru kabul ettiği ve olayları nasıl yorumladığıyla ilgilidir.

Başka bir ifadeyle, Otuz Altı Hile’nin önemli bir düşünsel özelliği şudur:

Karşı tarafı yalnızca fiziksel olarak yenmek değil, onun gerçeklik algısını da yönetmek.

Bu düşünce, Çin devletinin propaganda, diplomatik iletişim, uluslararası halkla ilişkiler ve stratejik anlatı politikalarıyla karşılaştırılabilecek bir kavramsal zemin oluşturur. Özellikle aşağıdaki hileler, Çin’in Doğu Türkistan’daki politikalarının uluslararası sunumunu çözümlemek bakımından önemlidir.

2. Doğu Türkistan Politikalarının Sunumunu Çözümlemede Beş Temel Hile

2.1. Birinci Hile: Göğü aldatarak denizi aşmak (瞒天过海Mán Tiān Guò Hǎi)

Bu hile, gerçek niyetin olağan, sıradan ve dikkat çekmeyen bir görünüşün arkasına saklanmasını ifade eder. Buradaki temel mantık, açıkça gizlenmekten ziyade, herkesin alıştığı bir görüntüyü kullanarak asıl faaliyetin fark edilmesini önlemektir. Hilenin klasik açıklamasında, sürekli göz önünde bulunan ve olağan kabul edilen şeylerin zamanla şüphe uyandırmaz hâle gelmesinden yararlanılır. Bu yaklaşım, Çin yönetiminin Doğu Türkistan politikalarını uluslararası kamuoyuna sunuş biçimiyle karşılaştırılabilir.

Örneğin, Uygur toplumunun dinî, kültürel ve toplumsal hayatına yönelik müdahaleler, Çin’in resmî söyleminde çoğunlukla modernleşme, eğitim, ekonomik kalkınma ve toplumsal istikrar çerçevesinde sunulmaktadır. Böylece tartışmanın merkezine müdahalenin kendisi değil, müdahalenin hangi kalkınma hedefiyle gerçekleştirildiği yerleştirilmektedir.

Burada dikkat çekici olan, bir uygulamanın varlığının inkâr edilmesinden çok, uygulamanın anlamının değiştirilmesidir. Bir insanın dinî ve kültürel hayatına müdahale, resmî söylemde eğitim ve modernleşme olarak sunulabilir. Hareket özgürlüğünü sınırlayan bir uygulama, toplumsal güvenlik gerekçesiyle açıklanabilir. Kimlik ve dil üzerindeki baskılar ise ortak kimlik oluşturma ve toplumsal bütünleşme söylemiyle gerekçelendirilebilir.

Bu yöntemle uluslararası kamuoyunun dikkatinin uygulamanın niteliğinden, uygulamaya atfedilen resmî amaca kaydırılması mümkün olur. Hilenin çağdaş siyasal iletişimdeki karşılığı, gerçeği ortadan kaldırmadan onun görünür anlamını değiştirmektir.

2.2. Yedinci Hile: Yoktan var etmek (无中生有Wú Zhōng Shēng Yǒu)

Bu hile, ilk bakışta olmayan bir şeyi varmış gibi göstermek veya gerçekte bulunmayan bir durumun zihinsel olarak inşa edilmesini ifade eder. Klasik metindeki açıklama, başlangıçta aldatıcı olan bir görünüşün zamanla gerçek bir duruma dönüştürülmesi fikrini de içerir.  Bu hileyi Doğu Türkistan bağlamında değerlendirdiğimizde, karşımıza önemli bir söylem meselesi çıkar: Devletin kendi uygulamalarını tanımlamak için oluşturduğu kavramlar.

Örneğin:

• Mesleki eğitim ve öğretim merkezleri;
• Yoksulluğun azaltılması;
• Gönüllü istihdam ve iş gücü transferi;
• Etnik birlik ve toplumsal bütünleşme;
• Dinî aşırılıkla mücadele;
• Kültürel gelişme ve modernleşme.

Bu kavramların her biri, tek başına değerlendirildiğinde meşru kamu politikası alanlarına ait olabilir. Sorun, bu kavramların gerçek uygulamaları açıklamak yerine onların niteliğini örtmek için kullanılması ihtimalinde ortaya çıkar. Örneğin Çin yönetimi, mesleki eğitim merkezlerini terörizm ve aşırılıkla mücadele ile mesleki beceri kazandırma amacı üzerinden açıklamıştır. Ancak OHCHR’nin 2022 değerlendirmesi, bu merkezlerde özgürlükten yoksun bırakılma ve kötü muameleye ilişkin ciddi bulgulara yer vermiştir.  Burada üzerinde durulması gereken husus, bir kurumun adının ne olduğu değil, fiilen nasıl işlediğidir.

Bir uygulamaya verilen resmî isim, onun gerçek niteliğinin kanıtı değildir. Bu nedenle yoktan var etme hilesinin çağdaş propaganda açısından önemli bir karşılığı bulunmaktadır: Önce bir gerçeklik tasarlanır, ardından bu gerçekliği destekleyen kavramlar, kurumlar, raporlar, görseller ve anlatılar oluşturulur. Zaman içerisinde oluşturulan anlatı, gerçekliğin kendisiymiş gibi dolaşıma sokulur.

Böylece uluslararası kamuoyu, yaşananları doğrudan insanların deneyimleri üzerinden değil, önceden hazırlanmış bir kavramsal çerçeve üzerinden değerlendirmeye yönlendirilebilir.

2.3. Onuncu Hile: Gülümsemenin arkasına hançer saklamak (笑里藏刀 Xiào Lǐ Cáng Dāo)

Otuz Altı Hile’nin belki de bu inceleme açısından en çarpıcı örneklerinden biri budur. Bu hile, dışarıya güven, dostluk, yumuşaklık ve uzlaşma görüntüsü verirken, gerçek niyeti gizli tutmayı ifade eder. Klasik açıklamasında karşı tarafın güvenini kazanmak, onu tedbirsiz bırakmak ve asıl hamleyi uygun zamanda gerçekleştirmek esastır.  Çin’in Doğu Türkistan politikalarının uluslararası sunumunda bu hileyle karşılaştırılabilecek bir söylem yapısı görülmektedir.

Bir tarafta:

• Etnik uyum;
• Kültürel çeşitlilik;
• Halkların kardeşliği;
• Dinî özgürlük;
• Ortak refah;
• Ekonomik kalkınma;
• Kültürel mirasın korunması.

Diğer tarafta ise Birleşmiş Milletler değerlendirmelerinde yer alan keyfî gözaltılar, dinî ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, ailelerin ayrılması ve Uygur toplumunun temel özgürlüklerine ilişkin ciddi kaygılar bulunmaktadır.  Bu karşıtlık, yalnızca iki farklı söylemin varlığı değildir. Aynı zamanda devletin dışarıya sunduğu görüntü ile uygulamaların bağımsız kaynaklar tarafından belgelenen sonuçları arasındaki meselenin de ifadesidir.

Burada özellikle üzerinde durulması gereken nokta şudur: Gülümseme, yalnızca dostane bir diplomatik üslup değildir; belirli koşullarda siyasi uygulamaların uluslararası kabulünü kolaylaştıran bir temsil aracına dönüşebilir. Örneğin bir devlet, uluslararası toplantılarda kültürel çeşitlilikten, farklı etnik grupların ortak yaşamından ve dinî hoşgörüden söz ederken aynı toplulukların kendi dillerini, dinî geleneklerini ve kültürel kimliklerini yaşatma imkânları tartışmalı hâle gelebilir. Bu durumda diplomatik söylem ile toplumsal gerçeklik arasındaki mesafe büyür. Gülümsemenin arkasına hançer saklamak, burada gerçek bir niyet tespiti değil, dışarıya sunulan uzlaşmacı görüntü ile belgelenmiş hak kısıtlamaları arasındaki çelişkiyi açıklayan analitik bir benzetmedir.

2.4. Sekizinci Hile: Gizlice Chencang yolundan geçmek (暗渡陈仓 Àn Dù Chén Cāng)

Bu hile, karşı tarafa bir yönde hareket edildiği izlenimi verilirken asıl hedefe başka bir yoldan ulaşılması esasına dayanır. Başka bir ifadeyle, dikkat görünürdeki faaliyete yönlendirilirken asıl stratejik hareket başka bir alanda gerçekleştirilir.

Doğu Türkistan bağlamında bu hile, devletin uluslararası iletişiminde belirli konuların öne çıkarılması ve diğer konuların arka plana itilmesi üzerinden değerlendirilebilir. Örneğin Çin yönetimi, bölgedeki ekonomik yatırımları, ulaşım altyapısını, turizmi, istihdamı ve yoksulluğun azaltılmasını öne çıkarabilir. Bu gelişmeler uluslararası kamuoyunun dikkatini ekonomik kalkınmaya yöneltirken Uygurcanın eğitimdeki konumu, dinî hayatın sınırları, kültürel aktarım, aile ilişkileri ve siyasi özgürlükler gibi meseleler ikincil konuma düşebilir.

Böylece tartışmanın ekseni değiştirilmiş olur. Bir gazeteci bölgenin ekonomik büyümesini incelerken, başka bir araştırmacı turizm faaliyetlerini değerlendirebilir. Resmî bir heyet kültürel gösterilere katılabilir. Uluslararası ziyaretçilere belirli kurumlar ve mekânlar tanıtılabilir. Bütün bunlar, kendi başına yanlış veya gayrimeşru faaliyetler değildir. Ancak seçilmiş görüntüler ve bilgiler, daha geniş toplumsal gerçekliği temsil ediyormuş gibi sunulduğunda ciddi bir temsil sorunu ortaya çıkar. Burada stratejik olan, gerçeğin tamamını göstermek değil, gösterilecek gerçeklerin seçimini kontrol etmektir.

2.5. On Birinci Hile: Şeftali ağacı yerine erik ağacını feda etmek(李代桃僵 -Lǐ Dài Táo Jiāng)

Bu hile, daha büyük bir hedefi korumak için daha küçük bir unsurun feda edilmesini ifade eder.

Bunu Çin’in uluslararası eleştiriler karşısında geliştirdiği söylem ve iletişim stratejileriyle karşılaştırmak mümkündür.

Örneğin uluslararası kamuoyunda bir uygulamaya ilişkin ciddi eleştiriler yükseldiğinde, devlet o uygulamanın sınırlı bazı yönlerini kabul edebilir, belirli bir döneme ait sorunları geçmişte kalmış olarak sunabilir veya bazı görevlilerin hatalı uygulamalarından söz edebilir.

Böyle bir durumda temel politika çerçevesi tartışma dışında bırakılırken daha küçük ve yönetilebilir sorunlar tartışmaya açılır. Bu yaklaşımın olası sonucu, uluslararası eleştirilerin belirli uygulamalar üzerinde yoğunlaşması, fakat uygulamaları üreten daha geniş kurumsal ve siyasal yapının yeterince sorgulanmamasıdır.

Buradaki temel soru şudur: Bir devlet, belirli bir uygulamadaki sorunu kabul ederken o uygulamayı mümkün kılan politikayı değiştirmiyorsa, gerçekten bir dönüşüm mü gerçekleştirmiştir, yoksa eleştirinin yönünü mü değiştirmiştir?

Bu hileyi çağdaş siyasal iletişim açısından önemli kılan nokta budur.

3. Hilelerin ortak noktası: Gerçekliği yönetmek

Yukarıdaki beş hile birlikte değerlendirildiğinde aralarında önemli bir düşünsel ortaklık ortaya çıkar.

Bu beş hilenin ortak özelliği, karşı tarafın bilgiye ulaşma ve bilgiyi yorumlama süreçlerini etkilemeleridir.

Bu açıdan Otuz Altı Hile, yalnızca savaş alanında uygulanan taktiklerin değil, algının nasıl yönlendirilebileceğine ilişkin düşünsel bir repertuvarın da örneğidir.

Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır: Bir siyasi uygulamanın bu hilelerden biriyle benzerlik göstermesi, onun mutlaka söz konusu tarihsel metinden alınmış olduğunu kanıtlamaz. Aynı stratejik davranışlar farklı kültürlerde ve dönemlerde bağımsız olarak da ortaya çıkabilir. Bu nedenle Otuz Altı Hile’yi Çin devletinin bugünkü politikasının kanıtlanmış kaynağı olarak değil, uygulamaların işleyiş mantığını karşılaştırmalı biçimde açıklayan bir çözümleme aracı olarak ele almak daha doğrudur.

4. Yalanın düzen hâline gelmesi: Kafka’nın düşüncesiyle Otuz Altı Hile’nin birleştiği nokta

Kafka’nın Dava (Der Prozess) adlı eserinde geçen ifade, bu incelemenin felsefi temelini oluşturmaktadır.

Eserde hapishane papazı ile Josef K. arasında geçen konuşmada, her şeyin doğru kabul edilmesinin gerekmediği, yalnızca gerekli kabul edilmesinin yeterli olduğu yönünde bir düşünce ortaya konur. Josef K. ise buna karşılık, böyle bir yaklaşımın yalanı dünyanın düzeni hâline getirdiğini söyler.

Almanca özgün ifade şöyledir:

Die Lüge wird zur Weltordnung gemacht.

Bu ifade, İngilizce çevirilerde “The lie is made into the order of the world” biçiminde aktarılır.

Kafka’nın burada işaret ettiği mesele, sıradan bir yalanın ötesindedir. Bir yalanın toplumsal ve kurumsal bir zorunluluk gibi kabul ettirilmesidir.

Başka bir deyişle, insanlar bir şeyin doğru olduğunu bildikleri için değil, mevcut düzen içerisinde onu doğru kabul etmek zorunda kaldıkları için o anlatıya uyum sağlarlar.

Bu düşünceyi Çin’in Doğu Türkistan politikasının uluslararası sunumuyla birlikte değerlendirdiğimizde üç aşamalı bir mekanizma ortaya çıkmaktadır.

Birinci aşama: Gerçekliğin yeniden adlandırılması

İlk aşamada, toplumsal gerçeklik farklı kavramlarla tanımlanır.

Örneğin:

• Siyasi ve toplumsal denetim, güvenlik politikası olarak;
• Dinî hayata müdahale, aşırılıkla mücadele olarak;
• Dilsel asimilasyon tartışmaları, ortak dil ve iletişim politikası olarak;
• Kültürel dönüşüm, modernleşme olarak;
• Zorlayıcı istihdam uygulamalarına ilişkin iddialar, yoksulluğun azaltılması ve istihdam politikası olarak;
• Toplumsal kimliğe yönelik müdahaleler, etnik birlik ve bütünleşme olarak sunulabilir.

Burada kelimeler yalnızca olayları tarif etmez. Olayların nasıl anlaşılması gerektiğini de belirler.

Pierre Bourdieu’nün sembolik iktidar kavramı bu noktada açıklayıcıdır. Sembolik iktidar, toplumsal dünyayı belirli kategoriler üzerinden tanımlama ve bu tanımları meşru, doğal ve kabul edilebilir gösterme gücüdür. Bir devlet, bir topluluğun yaşadığı deneyimi kendi resmî kavramlarıyla tanımlayabildiği ölçüde, yalnızca bilgi üretmiş olmaz; aynı zamanda o deneyimin toplumsal anlamı üzerinde de güç kazanır. Dolayısıyla Uygur toplumunun yaşadığı sorunların hangi kavramlarla uluslararası alana taşındığı, en az bu sorunların kendisi kadar önemlidir.

İkinci aşama: Resmî anlatının kurumsallaştırılması

Yalanın düzen hâline gelmesi için tek tek yanlış açıklamalar yeterli değildir. Anlatının kurumsal bir yapıya kavuşması gerekir. Bu noktada Çin devletinin farklı kurumları, resmî belgeler, medya kuruluşları, diplomatik temsilcilikler, uluslararası ziyaret programları, tanıtım faaliyetleri ve akademik görünüm taşıyan yayınlar devreye girebilir. Bunların hepsinin yanlış bilgi ürettiğini varsaymak doğru değildir. Ancak aynı resmî çerçevenin farklı kanallar aracılığıyla sürekli tekrarlanması, belirli bir anlatının uluslararası dolaşımını güçlendirebilir.

Örneğin Çin’in resmî yayınlarında Doğu Türkistan’daki Uygur toplumunun hayatı çoğunlukla ekonomik gelişme, altyapı yatırımları, kültürel etkinlikler ve toplumsal istikrar üzerinden temsil edilebilir. Bu anlatının dışında kalan insan hakları meseleleri ise güvenlik, egemenlik ve içişlerine müdahale tartışmalarının içine yerleştirilebilir. Böylece tartışma, Uygur toplumunun haklarının ne ölçüde korunduğundan uzaklaşıp devletin güvenlik politikalarını belirleme yetkisine kayabilir. Sonuçta tartışmanın konusu değişir.

Üçüncü aşama: Yalanın uluslararası kabul edilebilir bir gerçekliğe dönüşmesi

En önemli aşama budur. Bir devletin resmî açıklamalarının sürekli tekrarlanması, bu açıklamaların doğru olduğunu göstermez. Ancak sürekli tekrar, kurumsal destek ve uluslararası iletişim kanalları sayesinde belirli bir anlatının görünürlüğünü artırabilir. Zamanla uluslararası kamuoyunun bir bölümü, bölgeyi doğrudan yaşayan insanların anlatıları üzerinden değil, devletin hazırladığı görüntüler, açıklamalar ve kavramlar üzerinden tanımaya başlayabilir.

Bu durumda gerçek ile resmî anlatı arasındaki mesafe yalnızca bilgi eksikliğiyle ilgili olmaktan çıkar. Bilginin hangi kaynaklardan edinildiği ve hangi kaynakların güvenilir kabul edildiği meselesine dönüşür.

Kafka’nın düşüncesi tam bu noktada anlam kazanır: Yalan, herkesin inandığı için değil, kurumsal düzenin işlemesi için gerekli ve zorunlu gösterildiği için dünyanın düzenine dönüşür.

Otuz Altı Hile’deki farklı stratejiler de bu mekanizmanın çeşitli yönlerini anlamamıza yardımcı olur:

• Göğü aldatarak denizi aşmak, görünüşün olağanlaştırılmasını;
• Yoktan var etmek, alternatif gerçekliğin oluşturulmasını;
• Gülümsemenin arkasına hançer saklamak, söylem ile uygulama arasındaki çelişkiyi;
• Gizlice Chencang yolundan geçmek, dikkatin başka alanlara yönlendirilmesini;
• Şeftali ağacı yerine erik ağacını feda etmek ise temel yapıyı korumak için sınırlı tavizler verilmesini açıklar.

Böylece Kafka’nın felsefi tespiti ile Otuz Altı Hile’nin stratejik mantığı arasında anlamlı bir bağlantı kurulur.

5. Doğu Türkistan meselesinde asıl mücadele: Toprak kadar gerçekliğin tanımı üzerinde de mücadele

Doğu Türkistan meselesinin önemli bir boyutu, bölgenin siyasi ve coğrafi statüsüne ilişkin tartışmalardır. Ancak bunun yanında daha az dikkat çeken, fakat son derece önemli başka bir mücadele alanı bulunmaktadır: Bölgenin geçmişinin, bugününün ve Uygur toplumunun yaşadığı deneyimlerin nasıl tanımlanacağı.

Bu mücadele üç temel alanda kendisini göstermektedir.

Birincisi, tarihin tanımlanmasıdır.

Bir toplumun tarihsel hafızası, geçmişteki siyasi varlığı ve kendi tarihini anlatma hakkı, bugünkü kimliğinin temel unsurlarındandır. Tarihin yalnızca devletin resmî perspektifinden anlatılması, farklı tarihsel hafızaların görünürlüğünü azaltabilir.

İkincisi, dilin ve kültürün tanımlanmasıdır.

Uygurcanın eğitim, toplumsal hayat ve kültürel aktarım içerisindeki konumu, yalnızca bir iletişim meselesi değildir. Dil, toplumsal hafızanın ve kültürel sürekliliğin taşıyıcısıdır. Bir dilin toplumsal işlevlerinin daralması, o dili konuşan toplumun kendi geçmişini ve geleceğini kurma imkânlarını da etkileyebilir.

Üçüncüsü, yaşananların nasıl anlatılacağıdır.

Uygurların yaşadıkları sorunları kendi kelimeleriyle anlatabilmesi, bunların bağımsız araştırmacılar tarafından incelenebilmesi ve uluslararası kurumlarda değerlendirilebilmesi önemlidir. Bu nedenle Doğu Türkistan meselesinde yalnızca fiziksel ve kurumsal uygulamalar değil, bu uygulamaların nasıl temsil edildiği de araştırılmalıdır. Burada Otuz Altı Hile’nin sunduğu kavramsal çerçeve, özellikle propaganda ve sembolik iktidar araştırmaları açısından işlevseldir.

6. Otuz Altı Hile neden önemli bir açıklama çerçevesidir?

Burada başlangıçta ortaya koyduğumuz soruya geri dönelim:

Çin yönetiminin Doğu Türkistan’daki politikalarını uluslararası kamuoyuna sunuş biçimini açıklarken neden Otuz Altı Hile’ye başvuruyoruz?

Bunun üç temel nedeni bulunmaktadır.

Birincisi, aldatmayı münferit bir davranış değil, stratejik bir düşünme biçimi olarak ele almasıdır.

Otuz Altı Hile’de önemli olan yalnızca yanlış bilgi vermek değildir. Karşı tarafın dikkatini, beklentilerini, güvenini ve yorumlama biçimini yönetmektir. Bu yaklaşım, günümüzde stratejik iletişim ve propaganda araştırmalarının temel konularıyla kesişmektedir.

İkincisi, görünüş ile gerçeklik arasındaki mesafeyi sistematik biçimde incelemeye imkân vermesidir.

Devletlerin uluslararası alanda kendilerini nasıl tanıttıkları ile politikalarının toplumsal sonuçları arasındaki farklılık, karşılaştırmalı araştırmaya elverişli bir alandır.

Üçüncüsü, aldatmanın yalnızca bilgi üretimiyle değil, bilgi üzerindeki güç ilişkileriyle bağlantısını göstermesidir.

Bir devletin hangi bilgiyi üretebildiği, hangi bilgiyi dolaşıma sokabildiği, hangi bilgiyi görünür kıldığı ve hangi anlatının uluslararası alanda kabul görmesini sağlayabildiği, onun sembolik gücünün önemli göstergeleridir.

Bu bakımdan Otuz Altı Hile’nin günümüz Çin politikaları açısından önemi, doğrudan bir tarihsel talimat kitabı olmasından değil, algı yönetimi ve stratejik aldatma üzerine sunduğu düşünsel repertuvarın çağdaş uygulamalarla karşılaştırılabilmesinden kaynaklanır.

Sonuç: Hakikati Dönüştüremeyen İktidarın Hakikat Anlatısını Yeniden İnşa Etmesi

Doğu Türkistan’da Uygur toplumuna ve diğer Türkî Müslüman halklara yönelik uygulanan politikaların uluslararası kamuoyuna sunuluşu, klasik bir propaganda veya kamu diplomasisi faaliyetinin çok ötesinde, çok katmanlı bir sembolik iktidar ve algı yönetimi pratiğidir. Bu pratik; dil, kimlik, tarihsel hafıza, güvenlik mimarisi ve uluslararası hukukun meşruiyet alanlarını aynı anda kapsayan epistemolojik bir mücadeleye işaret eder.

Çin Halk Cumhuriyeti’nin resmî söylemi, bölgedeki uygulamaları “terörizm ve aşırılıkla mücadele”, “yoksulluğun azaltılması”, “mesleki eğitim”, “ekonomik entegrasyon” ve “etnik uyum” gibi evrensel kabul görebilecek modernleşmeci ve kalkınmacı kavramlarla çerçevelemektedir. Buna karşın, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin (OHCHR) 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirme raporu; keyfî gözaltılar, ailelerin parçalanması, dinî ve kültürel pratiklerin sistematik olarak kısıtlanması gibi ihlallerin insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini ortaya koymuştur. Benzer şekilde, 2021 tarihli Bağımsız Uygur Mahkemesi (Uyghur Tribunal) kararı, nüfus artışını engellemeye yönelik zorlayıcı politikalar ve yapısal tahribat nedeniyle yaşananları soykırım suçu kapsamında nitelendirmiştir. David Tobin ve Melike Keleş gibi araştırmacıların güncel akademik çalışmaları da meselenin salt bir güvenlik paradigması değil, kimliğin silinmesini amaçlayan sistematik bir “toplumsal ölüm” ve soykırım süreci olduğunu bilimsel verilerle desteklemektedir.

Bu bağlamda Franz Kafka’nın felsefi uyarısı ile Otuz Altı Hile’nin stratejik zihniyeti, meselenin anlaşılmasında birbirini tamamlayan iki analitik eksen sunar:

1. Stratejik Düzlem (Otuz Altı Hile): İncelenen beş temel hile (Göğü aldatarak denizi aşmak, Yoktan var etmek, Gülümsemenin arkasına hançer saklamak, Gizlice Chencang yolundan geçmek, Şeftali ağacı yerine erik ağacını feda etmek); gerçekliğin tamamen yok edilmesinden ziyade görünüş ile öz arasındaki açının nasıl yönetileceğini açıklar. Çin’in stratejik anlatısı, yapısal hak ihlallerini meşru idari kavramların ardına gizlemekte, seçilmiş ekonomik başarıları vitrine çıkararak kitlesel baskıları görünmez kılmakta ve böylece uluslararası sistemin eleştirel dikkatini manipüle etmektedir.
2. Felsefi/Ontolojik Düzlem (Kafka): Dava’da dile getirilen “Yalanı dünyanın düzeni hâline getirmek” (Die Lüge wird zur Weltordnung gemacht) tespiti, iktidarın nihai hedefini açıklar: Yalanın yalnızca karşı tarafı yanıltan münferit bir taktik değil, kurumlar, resmî raporlar, diplomatik ritüeller ve zorunluluk söylemleri aracılığıyla tarafların kabullenmek zorunda kaldığı kurumsal ve normatif bir “düzen” hâline getirilmesi.

İki yaklaşım birleştiğinde ortaya çıkan temel sonuç şudur: Totaliter veya otoriter bir iktidar, fiziksel gerçekliği değiştiremediği noktada, o gerçekliğin nasıl algılanacağını, adlandırılacağını ve hatırlanacağını yönetmeye yönelir. Doğu Türkistan meselesinde yürütülen asıl mücadele, yalnızca coğrafi ve demografik bir denetim mücadelesi değildir; Uygur toplumunun varoluşunun, dilinin, inancının ve tarihsel deneyiminin kim tarafından tanımlanacağı kavgasıdır.

Bir devletin bir toplumun kimliğini ve hakikatini yeniden adlandırma gücü (sembolik iktidar), ne kadar kurumsallaşmış olursa olsun ve ne kadar kusursuz stratejik hilelerle maskelenirse maskelensin; sürekli tekrarlanan bir kurgu hakikatin yerini alamaz. Hakikat; bağımsız incelemelerin, belgelenmiş olguların ve baskı altındaki insanların kendi sesleriyle inşa ettikleri tanıklık alanının korunmasıyla ayakta kalır. Dolayısıyla Doğu Türkistan’da yaşananları uluslararası kamuoyuna doğru aktarmak, yalnızca bir insan hakları savunusu değil, yalanın “dünya düzeni” hâline gelmesine karşı hakikatin kurumsal ve ahlaki meşruiyetini savunma çabasıdır.

Kaynakça

• Arendt, H. (1972). Crises of the republic: Lying in politics, civil disobedience on violence, thoughts on politics, and revolution. Harcourt Brace Jovanovich.
• Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond & M. Adamson, Çev.). Harvard University Press.
• Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
• Kafka, F. (1925). Der Prozess. Verlag Die Schmiede. (Türkçe çevirisi: Dava, Çev. Ahmet Cemal, Can Yayınları).
• Keleş, M. (2024). Doğu Türkistan’da Uygurlar ve Diğer Türkî Müslüman Topluluklara Yönelik Hak İhlallerinin Soykırım Suçu Bağlamında Değerlendirilmesi. Uluslararası İnsan Hakları Hukuku Dergisi, 6(1), 45–78.
• Koyré, A. (1943). Reflections on lying. Contemporary Jewish Record, 6(3), 291–300.
• Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR). (2022). OHCHR assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. United Nations. https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-13-23-assessment-xinjiang.pdf
• Tobin, D. (2022). Genocidal processes: Social death in Xinjiang. Ethnic and Racial Studies, 45(16), 3671–3697. https://doi.org/10.1080/01419870.2021.2001556
• Uyghur Tribunal. (2021, 9 Aralık). Uyghur Tribunal judgment. London. https://uyghurtribunal.com/wp-content/uploads/2022/01/Uyghur-Tribunal-Judgment-9th-Dec-21.pdf
• von Senger, H. (1991). The book of stratagems: Tactics for triumph and survival. Penguin Books.
• von Senger, H. (2023). Stratagems as a means of achieving justice and spreading truth: A cross-cultural perspective on Chinese strategic thought. Journal of Chinese Philosophy and Strategic Studies, 12(2), 115–138.