
Çin medyasında 13 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan “Yerel Deniz Ürünleri Xinjiang Sofralarını Zenginleştiriyor, Zorla Çalıştırma Nereden Çıktı?” başlıklı yazı[1] ilk bakışta Doğu Türkistan’daki su ürünleri yetiştiriciliğinin ekonomik başarısını savunan bir değerlendirme gibi görünmektedir. Ancak metin dikkatle incelendiğinde, meselenin somon balığı üretiminden çok daha geniş bir siyasi ve ideolojik tartışmanın parçası olduğu anlaşılmaktadır. Yazı, ABD’nin Uygur Zorla Çalıştırmayı Önleme Yasası (UFLPA) kapsamındaki yaptırımlarını eleştirirken Çin’in ekonomik kalkınma ve istihdam politikalarını savunmakta; fakat tam da tartışmanın merkezinde bulunması gereken bir soruyu cevapsız bırakmaktadır: Doğu Türkistan’da çalışan Uygurlar, kendi emekleri ve çalışma hayatları üzerinde ne ölçüde özgür iradeye sahiptir?
Öncelikle bir noktayı açıklığa kavuşturmak gerekir. Doğu Tükistan’da su ürünleri yetiştiriciliğinin gelişmesi, bölgesel üretimin artması, yeni istihdam imkanlarının ortaya çıkması veya Doğu Türkistanlılrın daha çeşitli gıdalara erişmesi kendi başına olumsuz gelişmeler değildir. Su ürünleri yetiştiriciliğinin geliştirilmesi ekonomik açıdan değerlendirilebilir ve bu üretimin bazı kesimlerin yaşam standartlarına katkısı araştırılabilir. Ancak ekonomik kalkınmanın varlığı, o kalkınmanın hangi toplumsal ilişkiler, çalışma koşulları ve siyasal mekanizmalar içerisinde gerçekleştirildiği sorusunu ortadan kaldırmaz. Bir işletmenin üretim kapasitesinin artması, çalışanların haklarının korunduğunu; istihdam edilen kişi sayısının yükselmesi ise insanların özgür iradeleriyle çalıştığını kendiliğinden kanıtlamaz.
Ekonomik Kalkınma, Emek Özgürlüğünün Kanıtı Değildir
Çin medyasındaki yazının temel savunma mekanizması, ekonomik üretim ve istihdam rakamlarını zorla çalıştırma iddialarına karşı bir tür kanıt olarak sunmaktır. Doğu Türkistan’da yıllık su ürünleri üretiminin yaklaşık 200 bin tona ulaştığı, belirli bir işletmenin somon üretim kapasitesinin 12 bin ton olduğu ve sektörün 3 binden fazla kişiye istihdam sağladığı belirtilmektedir. Ancak bu rakamlar, çalışma ilişkilerinin niteliği hakkında tek başına yeterli bilgi vermemektedir.
Sosyolojik açıdan istihdamın varlığı ile emeğin özgür olması birbirinden farklı olgulardır. Bir kişinin ücret karşılığında çalışıyor olması, o kişinin işini özgürce seçtiği, çalışma koşullarını kabul edip etmediği veya istediğinde işten ayrılabildiği anlamına gelmez. Çalışanın ücretini düzenli alması da tek başına bütün emek haklarının korunduğunu göstermez. İşe alım süreci, işin reddedilmesi halinde karşılaşılabilecek sonuçlar, iş değiştirme özgürlüğü, çalışma saatleri, ücret politikaları, barınma koşulları ve sendikal haklar birlikte değerlendirilmelidir.
Bu nedenle Çin medyasının cevaplaması gereken soru, Doğu Türkistan’da kaç kişinin çalıştığı değil, bu insanların hangi koşullarda çalıştığıdır. Özellikle devlet tarafından organize edilen iş gücü transferi programlarında çalışanların iş seçme, işi reddetme ve işten ayrılma hakları nasıl güvence altına alınmaktadır? Bu hakların bağımsız biçimde denetlenmesini sağlayan mekanizmalar nelerdir? Çalışanların kendi deneyimlerini baskı veya yönlendirme olmadan açıklayabilecekleri ortamlar mevcut mudur?
İstihdam Politikası İle Zorunlu Emek Arasındaki Sınır Nerede?
Yazının en dikkat çekici savunmalarından biri, Çin devletinin iş gücünü organize etmesinin zorla çalıştırma anlamına gelemeyeceği iddiasıdır. Yazara göre, eğer devletin işsiz nüfusu istihdama yönlendirmesi zorla çalıştırma olarak değerlendirilecekse dünyadaki bütün istihdam politikalarının aynı şekilde suçlanması gerekir. Oysa burada tartışılan mesele, devletlerin istihdam politikası uygulama hakkı değildir. Asıl mesele, bu politikaların bireylerin iradesine, haklarına ve özgürlüklerine saygılı biçimde yürütülüp yürütülmediğidir.
Hiçbir ciddi insan hakları yaklaşımı, devletin istihdam politikası geliştirmesini kendiliğinden zorla çalıştırma olarak nitelendirmez. Ancak devletin ekonomik kalkınma hedefleri doğrultusunda gerçekleştirdiği iş gücü transferlerinin gönüllülük, rıza ve çalışma özgürlüğü ilkelerine uygun olup olmadığı mutlaka sorgulanmalıdır. Bir programın resmi belgelerde gönüllü olarak tanımlanması, uygulamada da aynı niteliği taşıdığını kanıtlamaz.
Dolayısıyla mesele, Çin yönetiminin Uygurlara yönelik iş gücü transferi programları uygulayıp uygulamaması değil, bu programlara katılan Uygurların gerçek anlamda tercih hakkına sahip olup olmadığıdır. İnsanların bir işi kabul etmeleri kadar reddedebilme hakları da önemlidir. Gerçek anlamda gönüllülük, yalnızca işe katılmayı değil, katılmamayı tercih edebilme özgürlüğünü de içerir.
Uluslararası Sertifikalar Insan Haklarının Yerine Geçebilir Mi?
Çin medyasındaki yazı, Doğu Türkistan’da somon üretimi gerçekleştiren işletmenin uluslararası sertifikalarına ve tüketici memnuniyetine de özel önem vermektedir. Ancak burada önemli bir kavramsal karışıklık bulunmaktadır. Gıda güvenliği sertifikaları ile çalışma haklarına ilişkin denetimler aynı şey değildir.
Bir ürünün hijyenik koşullarda üretilmesi, gıda güvenliği standartlarına uygun olması veya uluslararası pazarlarda kabul görmesi, o ürünün üretim sürecinde çalışan Uygurların bütün haklarının korunduğunu göstermez. Ürünün kalitesi ile üretim sürecinin toplumsal ve insani niteliği farklı değerlendirme alanlarıdır. Örneğin bir işletme, dünyanın en yüksek gıda güvenliği standartlarını karşılayabilir. Ancak bu durum, Uygur işçilerin işlerini özgürce seçtiklerini, ücretlerinin adil olduğunu veya işten ayrılma haklarının güvence altında bulunduğunu kanıtlamaz. Dolayısıyla uluslararası sertifikaları zorla çalıştırma iddialarına karşı kesin bir savunma olarak kullanmak, bilimsel ve hukuki açıdan kategorik bir hatadır.
Burada sorulması gereken başka bir soru da şudur: Çin yönetimi ve ilgili işletmeler, gıda güvenliği alanında uluslararası denetimleri kabul ediyorsa çalışma koşullarının bağımsız biçimde incelenmesine neden aynı açıklıkla yaklaşmamaktadır? İşletmelerin çalışanlarla bağımsız görüşmeler yapılmasına, işe alım ve işten ayrılma süreçlerinin incelenmesine ve ücret kayıtlarının denetlenmesine imkan tanıması, tartışmanın daha sağlıklı yürütülmesine katkıda bulunmaz mı?
ABD’nin Siyasi Çıkarları, Uygurların Yaşadığı Sorunları Ortadan Kaldırmaz
Elbette ABD’nin Çin’e yönelik politikalarının siyasi ve ekonomik çıkarlarından bağımsız olduğu söylenemez. Washington yönetiminin insan hakları söylemini dış politika araçlarıyla birlikte kullanması, yaptırım politikalarının uluslararası ticaret üzerindeki etkileri ve çifte standart iddiaları ayrıca incelenmelidir. UFLPA’nın hukuki kapsamı, uygulama yöntemleri ve ispat yükümlülüklerine ilişkin tartışmalar da meşru eleştiri konularıdır.
Ancak ABD’nin siyasi çıkarlarının bulunması, Doğu Türkistan’daki emek ilişkilerine dair bütün iddiaları geçersiz kılmaz. Bir devletin başka bir devlete yönelik politikası siyasi saiklerle şekillenebilir; fakat bu durum, iddiaların dayandığı olguların ayrıca araştırılması gereğini ortadan kaldırmaz. Çin medyasının yaptığı temel hata, ABD’nin politikalarını eleştirirken tartışmanın öznesini değiştirmesidir. Başlangıçta Uygur işçilerin çalışma koşullarıyla ilgili olan mesele, kısa süre içerisinde ABD’nin Çin’i çevreleme stratejisine, uluslararası yaptırımlara ve Batı medyasının güvenilirliğine ilişkin bir tartışmaya dönüştürülmektedir.
Böylece Uygur çalışanların deneyimleri, iki büyük devlet arasındaki siyasi rekabetin arka planında kaybolmaktadır. Oysa Uygur işçilerin hakları, ne Washington yönetiminin dış politika çıkarlarına ne de Pekin yönetiminin ekonomik kalkınma hedeflerine indirgenebilir. Bu insanların hakları, herhangi bir devletin siyasi stratejisinden bağımsız olarak ele alınmalıdır.
Asıl Görünmez Kılınan: Uygurların Toplumsal Iradesi
Metnin en önemli eksikliklerinden biri de Uygurları, Kazakları ve Kırgızları kendi toplumsal iradeleri bulunan bireyler olarak değil, ekonomik kalkınma politikalarının hedef kitlesi olarak ele almasıdır. Yazıda bu halklar çoğunlukla istihdam edilen, üretime katılan ve ekonomik kalkınmadan yararlanan nüfus grupları olarak tanımlanmaktadır. Buna karşılık kendi çalışma koşulları, toplumsal beklentileri, kültürel hakları ve geleceklerine ilişkin tercihleri hakkında neredeyse hiçbir bilgi verilmemektedir. Bu yaklaşım, daha geniş bir yönetim ve söylem meselesine işaret etmektedir. Bir toplumun ekonomik göstergeler üzerinden tanımlanması, o toplumun bütün ihtiyaçlarının karşılandığı anlamına gelmez. İnsanlar yalnızca üretim süreçlerine katılan ekonomik aktörler değildir. Onların dilleri, kültürleri, tarihsel hafızaları, toplumsal ilişkileri ve kendi gelecekleri hakkında karar verme hakları da bulunmaktadır.
Özellikle Doğu Türkistan bağlamında ekonomik kalkınma politikalarının dilsel ve kültürel sonuçları da değerlendirilmelidir. Uygur toplumunun ana dilinde eğitim, kültürel aktarım, toplumsal örgütlenme ve kimliğini özgürce ifade etme imkanları, kalkınma tartışmasının dışında bırakılamaz. Bir bölgede üretim kapasitesinin yükselmesi ile o bölgede yaşayan toplumun kültürel ve toplumsal haklarının korunması birbirinden bağımsız konular değildir.
Daha da önemlisi, ekonomik kalkınmanın başarısını yalnızca üretim miktarı, ihracat hacmi veya istihdam edilen kişi sayısıyla ölçmek, toplumsal gerçekliği dar bir ekonomik göstergeye indirgemektir. Kalkınmanın gerçek anlamı, insanların yaşam koşullarının iyileşmesinin yanı sıra kendi hayatları üzerinde söz sahibi olabilmelerini de içermelidir.
Sorulardan Kaçmak, İddiaları Çürütmek Değildir
Çin medyasındaki yazının dikkat çekici bir başka özelliği, Batı medyasını kanıtsız iddialar üretmekle suçlarken kendi savunmasını da büyük ölçüde resmi rakamlar, işletme verileri ve devlet politikalarına dayandırmasıdır. Bir taraftan bağımsız araştırmaların güvenilirliği sorgulanırken diğer taraftan bağımsız biçimde doğrulanması mümkün olmayan resmi açıklamalar tartışmanın temel dayanağı haline getirilmektedir.
Bilimsel yaklaşım, yalnızca kendi tezini destekleyen verileri kabul etmek değildir. Bilimsel tutarlılık, insanın kendi iddialarını da aynı eleştirel ölçütlere tabi tutmasını gerektirir. Bu nedenle hem ABD kaynaklı raporlar hem Çin’in resmi açıklamaları hem de işletmelerin sunduğu bilgiler bağımsız doğrulama, yöntemsel şeffaflık ve karşılaştırmalı değerlendirme ilkeleri çerçevesinde incelenmelidir.
Bu noktada asıl çözüm, siyasi suçlamaları karşılıklı olarak tekrarlamak değil, bağımsız ve güvenilir denetim mekanizmalarının oluşturulmasıdır. Çalışanlarla özgürce görüşülmesi, işe alım ve işten ayrılma süreçlerinin incelenmesi, ücret ve çalışma kayıtlarının doğrulanması ve işçilerin haklarını savunabilecekleri mekanizmaların güvence altına alınması gerekir. Şeffaflıktan kaçınarak güvenilirlik sağlanamaz.
Sonuç olarak mesele, Doğu Türkistan’da somon balığının yetiştirilip yetiştirilmemesi, bu ürünlerin uluslararası pazarlarda satılıp satılmaması veya ABD’nin Çin’e yönelik yaptırımlarının siyasi niteliği değildir. Asıl mesele, bu ekonomik faaliyetlerin hangi emek ilişkileri içerisinde gerçekleştirildiği ve bu faaliyetlerin merkezinde bulunan Uygur ve Türk işçilerin ne ölçüde özgür olduğudur. Bir toplumun refahı, yalnızca sofralarındaki yiyeceklerin çeşitliliğiyle ölçülemez. İnsanların kendi hayatları, emekleri, dilleri ve gelecekleri üzerinde söz sahibi olup olmadığı da refahın temel göstergelerindendir.
Somon balığının Doğu Türkistan sofralarına ulaşması ekonomik bir gelişme olabilir. Ancak bu gelişmenin gerçek toplumsal değerini belirleyecek olan, balığın sofraya nasıl ulaştığından önce, onu üreten insanların hangi koşullarda çalıştığıdır.
Çünkü bir ürünün sofraya ulaşmış olması, o ürünü üreten insanların özgür olduğu anlamına gelmez. Kalkınmanın gerçek ölçüsü, yalnızca ne kadar üretildiği değil, bu üretimin insan onuruna ve özgürlüğüne ne ölçüde saygı gösterilerek gerçekleştirildiğidir.
Dipnot:
[1] “小圆规”, “本土海鲜丰富了新疆餐桌,何来‘强迫劳动’?”, 中国新闻网, 13 Kasım 2026, https://www.chinanews.com.cn/txy/2026/11-13/10731564.shtml

