Bir telefon ekranında birkaç saniye içinde seçilen bir elbise, birkaç gün içerisinde dünyanın başka bir ucundaki tüketicinin kapısına ulaşabiliyor.
Moda sektörünün dijitalleşmesi, üretim ve tüketim arasındaki mesafeyi neredeyse görünmez hale getirdi. Özellikle hızlı moda şirketleri, çok düşük fiyatlarla binlerce farklı ürünü tüketicilerin karşısına çıkararak alışveriş alışkanlıklarını kökten değiştirdi.
Bu sektörün en dikkat çeken aktörlerinden biri ise Shein.
Ancak uygulamada birkaç saniyede verilen bir sipariş, üretim zincirinin diğer ucunda çok daha karmaşık bir hikâyeye bağlanabiliyor.
Çünkü Shein’in adı, yıllardır Çin’in Doğu Türkistan bölgesindeki Uygurların maruz kaldığı ağır insan hakları ihlalleri ve zorla çalıştırma iddialarıyla birlikte anılıyor.
Buradaki temel soru ise şu:
Bir tüketici, satın aldığı kıyafetin hammaddesinin nereden geldiğini ve o ürünün hangi koşullarda üretildiğini gerçekten bilebilir mi?
Uygurların yaşadığı topraklar neden tekstil sektörünün merkezinde?
Çin yönetiminin “Sincan Uygur Özerk Bölgesi” olarak adlandırdığı, Uygur ve diğer Türk topluluklarının ise Doğu Türkistan olarak tanımladığı bölge, dünyanın önemli pamuk üretim merkezlerinden biri.
Bölgenin Çin’in pamuk üretimindeki ağırlığı, küresel tekstil tedarik zinciri açısından da Doğu Türkistan’ı stratejik bir konuma taşıyor.
Ancak bölgenin ekonomik öneminin arkasında, yıllardır devam eden insan hakları tartışması bulunuyor.
Birleşmiş Milletler ve çeşitli insan hakları kuruluşlarının raporlarında Çin’in Uygurlara yönelik politikaları; kitlesel gözaltılar, yoğun gözetim, zorlayıcı “yeniden eğitim” uygulamaları, ailelerin parçalanması ve bazı sektörlerde zorla çalıştırma iddialarıyla gündeme geldi.
Çin yönetimi ise bu suçlamaları reddediyor. Pekin, uygulamalarını terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, ekonomik kalkınma ve mesleki eğitim politikaları kapsamında savunuyor.
Tam da bu noktada pamuk ve tekstil sektörü kritik hale geliyor.
Çünkü pamuk tarlalarından iplik üretimine, kumaştan hazır giyime kadar uzanan zincirin her aşamasını bağımsız biçimde takip etmek oldukça zor.
Shein’in yükselişi ve “ucuz moda” modeli
2008 yılında Çin’de kurulan Shein, bugün küresel hızlı moda sektörünün en önemli şirketlerinden biri haline geldi.
Şirketin başarısının arkasında yalnızca düşük fiyatlar bulunmuyor.
Shein, aynı zamanda sosyal medya trendlerini yakından takip eden, çok sayıda ürünü kısa süre içerisinde satışa sunan ve tüketicinin ilgisini sürekli canlı tutan dijital bir model geliştirdi.
Yeni ürünlerin hızla piyasaya sürülmesi, düşük fiyatlar ve influencer pazarlaması şirketi özellikle genç tüketiciler arasında son derece popüler hale getirdi.
Fakat bu model, beraberinde başka bir soruyu da getiriyor:
Bu kadar düşük fiyatlı ve hızlı üretilen ürünlerin gerçek maliyeti nedir?
Buradaki “maliyet” yalnızca para anlamına gelmiyor.
Çevre üzerindeki yük, aşırı tüketim, işçilerin çalışma koşulları ve hammaddelerin kaynağı da bu maliyetin parçaları.
Shein’in Doğu Türkistan’daki pamuk ve zorla çalıştırma iddialarıyla ilişkilendirilmesinin temelinde de bu karmaşık tedarik zinciri bulunuyor.
Washington’dan gelen uyarılar
Shein’in tedarik zinciriyle ilgili tartışmalar yalnızca insan hakları örgütleriyle sınırlı kalmadı.
ABD’de Çin Komünist Partisi’ne ilişkin çalışmalar yürüten Temsilciler Meclisi komitesi, 2023 yılında Shein ve Temu hakkında hazırladığı ön raporda şirketlerin tedarik zincirlerinin yeterince şeffaf olup olmadığı konusunda ciddi soru işaretleri bulunduğunu gündeme getirdi.
Raporda, düşük değerli ve yüksek hacimli gönderilerin denetlenmesinin güçlüğüne ve Çin’deki tedarik zincirlerinin yapısına dikkat çekildi.
Buradaki mesele oldukça basit görünse de aslında son derece karmaşık:
Bir ürünün doğrudan Doğu Türkistan’daki bir fabrikadan çıkması gerekmiyor.
Pamuk bir yerde yetiştirilebilir, başka bir yerde ipliğe dönüştürülebilir, üçüncü bir ülkede kumaş haline getirilebilir ve başka bir ülkede dikilebilir.
Böyle bir zincirde hammaddenin ilk kaynağını belirlemek giderek zorlaşabiliyor.
Dolayısıyla tartışmanın merkezinde yalnızca “Shein’in fabrikaları nerede?” sorusu bulunmuyor.
Asıl soru:
Shein’in ürünlerinde kullanılan hammaddelerin kaynağı ne kadar güvenilir ve bağımsız biçimde doğrulanabiliyor?
İngiltere’de de benzer sorular soruldu
Şirketin tedarik zincirine ilişkin tartışmalar İngiltere’ye de uzandı.
İngiliz parlamenterler, Shein temsilcilerinin katıldığı oturumlarda şirketin ürünlerinde Doğu Türkistan pamuğunun kullanılıp kullanılmadığı konusunda daha açık yanıtlar vermesini istedi.
Şirket temsilcilerinin kesin yanıt vermekten kaçınması, eleştirilerin daha da büyümesine neden oldu.
ABD’de bazı milletvekilleri ise şirketin halka arz süreciyle bağlantılı olarak tedarik zincirinin bağımsız biçimde denetlenmesi gerektiğini savundu.
Böylece konu, yalnızca bir moda şirketinin ticari faaliyeti olmaktan çıkarak şirketlerin insan hakları konusundaki sorumluluğuna ilişkin uluslararası bir tartışmaya dönüştü.
Shein ne diyor?
Shein ise kendisine yöneltilen zorla çalıştırma suçlamalarını kabul etmiyor.
Şirket, tedarikçilerine yönelik davranış kurallarında her türlü zorla çalıştırmanın yasaklandığını belirtiyor.
Ayrıca ABD pazarına yönelik ürünlerde Çin pamuğunun kullanılmasına izin verilmediğini ve bu ürünlerde ABD, Hindistan, Brezilya ve Avustralya gibi ülkelerden pamuk tedarik edildiğini savunuyor.
Bu açıklama özellikle ABD’nin Uygur Zorla Çalıştırmayı Önleme Yasası kapsamında önem taşıyor.
Ancak tartışmanın önemli bir bölümü burada bitmiyor.
Çünkü eleştirmenlere göre mesele yalnızca şirketin ne söylediği değil, bunu bağımsız biçimde nasıl kanıtlayabildiği.
Başka bir ifadeyle:
“Zorla çalıştırma kullanmıyoruz” demek ile küresel tedarik zincirinin her aşamasının bağımsız ve güvenilir biçimde denetlendiğini göstermek aynı şey değil.
Tedarik zincirinin görünmeyen duvarları
Küresel tekstil sektöründe hammaddenin izini sürmek başlı başına zor bir süreç.
Bir pamuk balyası, nihai tüketicinin elindeki bir gömleğe dönüşene kadar çok sayıda şirketin ve aracının elinden geçebiliyor.
Bu nedenle insan hakları örgütleri ve bazı hükümetler, şirketlerden yalnızca kendi doğrudan tedarikçilerini değil, tedarik zincirinin daha derin katmanlarını da açıklamalarını istiyor.
Doğu Türkistan söz konusu olduğunda problem daha da büyüyor.
Çin’in bölgedeki uygulamaları nedeniyle bağımsız araştırmacıların ve gazetecilerin bölgeye erişimi konusundaki kısıtlamalar, hammaddenin gerçek kaynağının doğrulanmasını güçleştiren unsurlardan biri olarak değerlendiriliyor.
Dolayısıyla tüketicinin karşısına yalnızca bir “etik moda” sorusu değil, aynı zamanda bir şeffaflık sorunu çıkıyor.
Mesele yalnızca Shein mi?
Aslında tartışmanın Shein ile sınırlı olmadığı söylenebilir.
Shein, hızlı moda sektörünün görünür yüzlerinden yalnızca biri.
Düşük fiyat, yüksek üretim hızı ve sürekli yenilenen ürünler üzerine kurulu model, bütün sektör için benzer sorular doğuruyor.
Bir kıyafetin fiyatı birkaç dolar olduğunda tüketici genellikle yalnızca ekonomik avantajı görüyor.
Ancak o fiyatın içinde işçinin emeği, hammaddenin maliyeti, nakliye, üretim ve şirket kârının yanı sıra çevresel ve sosyal maliyetlerin nasıl dağıtıldığı da bulunuyor.
Bu nedenle Shein tartışması aslında daha büyük bir sorunun sembolü haline geldi:
Moda ne kadar ucuz olabilir ve bu ucuzluğun bedelini kim ödüyor?
Bir elbiseden insan haklarına uzanan tartışma
Tüketim alışkanlıkları son yıllarda sosyal medya tarafından da önemli ölçüde şekillendiriliyor.
Yeni bir kıyafet satın almak artık yalnızca bir ihtiyacı karşılamak anlamına gelmeyebiliyor.
Bir influencer’ın paylaşımı, bir sosyal medya trendi veya birkaç saniyelik bir video, tüketicide yeni bir ürüne sahip olma isteği oluşturabiliyor.
Bu durum, hızlı modanın temel işleyişiyle birleştiğinde sürekli satın alma döngüsü ortaya çıkıyor.
Yeni ürünler geliyor.
Eskiler gözden düşüyor.
Yeni trendler beliriyor.
Tüketici yeniden alışveriş yapıyor.
Ve bütün bu döngü, üretimin arka planındaki koşulların görünmez hale gelmesine neden olabiliyor.
Bir telefon ekranında birkaç saniyede verilen sipariş ile üretim hattındaki işçinin çalışma koşulları arasında binlerce kilometrelik bir mesafe bulunuyor.
Tüketici yalnızca ürünün fiyatını görüyor.
Oysa ürünün arkasındaki hikâye çok daha uzun.
Doğu Türkistan’da pamuk, dünyada moda
Doğu Türkistan’ın Çin’in pamuk üretimindeki önemli konumu, bölgedeki insan hakları iddialarını küresel tekstil sektörü açısından doğrudan önemli hale getiriyor.
Çünkü pamuk yalnızca bir tarım ürünü değil.
O pamuk ipliğe, iplik kumaşa, kumaş kıyafete dönüşüyor.
Ve kıyafet, dünyanın herhangi bir yerindeki bir tüketicinin alışveriş sepetine girebiliyor.
Bu zincirin herhangi bir noktasında zorla çalıştırma bulunması halinde ise tartışma artık yalnızca Çin’in iç politikası olmaktan çıkıyor.
Küresel markaların sorumluluğu ve tüketicilerin etik tercihleri de tartışmanın parçası haline geliyor.
Peki tüketici ne yapabilir?
Tartışmanın en zor sorularından biri de bu.
Tüketicinin, satın aldığı her ürünün hammaddesini ve üretim koşullarını tek başına araştırması neredeyse imkânsız.
Ancak şirketlerden daha fazla şeffaflık talep etmek, tedarik zincirlerinin bağımsız denetlenmesini istemek ve insan hakları konusunda daha güçlü standartları desteklemek mümkün.
Çünkü modern tüketim kültüründe artık yalnızca “Ne kadar ucuz?” sorusunun sorulması yeterli değil.
“Nerede üretildi?”
“Kim üretti?”
“Hangi koşullarda üretildi?”
ve
“Şirket bunu bağımsız biçimde kanıtlayabiliyor mu?”
soruları da giderek önem kazanıyor.
Bir kıyafetin fiyatı gerçekten yalnızca etikette yazan rakam mı?
Shein hakkında Doğu Türkistan ve Uygurlar bağlamında yöneltilen suçlamalar kesinleşmiş bir mahkeme hükmü olarak değil, şirketin reddettiği ve çeşitli uluslararası kurumlar, parlamentolar ve insan hakları kuruluşları tarafından yıllardır tartışılan iddialar olarak ele alınmalı.
Ancak tartışmanın kendisi bile hızlı moda sektörünün karşı karşıya olduğu büyük sorunu gösteriyor.
Tüketici mağazada ya da telefon ekranında yalnızca bir kıyafet görüyor.
Oysa o kıyafetin arkasında pamuk tarlaları, fabrikalar, işçiler, tedarikçiler, aracılar ve ülkeler arasında uzanan karmaşık bir zincir bulunuyor.
Bu zincirin bir ucunda moda ve düşük fiyatlar varken, diğer ucunda insan hakları ve çalışma koşulları bulunabiliyor.
Doğu Türkistan’daki Uygurların yaşadığı sorunlar da bu nedenle yalnızca bir bölgenin ya da bir şirketin meselesi olmaktan çıkıyor.
Bir tişörtün fiyatı birkaç dolardan ibaret olabilir. Fakat o tişörtün gerçek maliyetini anlayabilmek için etikete değil, üretim zincirinin tamamına bakmak gerekiyor.
Ve belki de bugün tüketicilerin kendisine sorması gereken en önemli soru şu:
Moda uğruna satın aldığımız şey yalnızca bir kıyafet mi, yoksa arkasındaki görünmeyen hikâyeyi de satın alıyor muyuz?
