Türkistan coğrafyasında Çin sömürgeciliği: Avrupalıların Kazakistan’da tarım merkezleri

Avrupa tarım ürünlerinin Çin’e nakliyesi için en hızlı kara transit yolları, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından uygulanan yaptırımlar nedeniyle son yıllarda kapatıldı. Bazı Avrupalı üreticiler artık Kazakistan’da varlık göstermeyi potansiyel bir çözüm olarak görüyor. Kazak Patates ve Sebze Üreticileri Birliği Başkanı Baizhan Ualkhanov, yerel bir medya kuruluşuna verdiği demeçte, “Avrupalı tarım şirketleri, geniş arazilerimiz olduğu için üretimlerini Kazakistan’a taşımaya hazırlar: Kazakistan’da tohumlarını ve ürünlerini üretmeye hazırlar” dedi. Ualkhanov, Kazakistan’da yatırım yapmaya hazır olan belirli şirketlerin isimlerini vermedi. Ancak, bir Macar şirketin ülkede sorgum ve yonca gibi yem bitkileri üretme olasılığını araştırdığını belirtti. İki Alman şirketin buğday ve arpa üretmeyi düşündüğü, bir Türk şirketin ise yağlı tohum üretimi girişiminde bulunabileceği bildirildi. 

Bu arada, APK Inform haber ajansı tarafından dağıtılan bir rapora göre, resmi Kazak verileri Çin’in Kazak tarım ihracatı için değişken bir pazar olduğunu gösteriyor. Olumlu tarafı ise, Kazakistan’ın 2025 yılının son dört ayında Çin’e ayçiçek yağı ihracatında önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 56 artış kaydettiği. Olumsuz tarafı ise, Çin’in GDO kontaminasyonu iddiasıyla Kazak kolza tohumu yağı taşıyan vagonları kabul etmeyi durdurması. Kazakistan Ulusal Yağlı Tohum İşleyicileri Birliği, Kazak laboratuvarları tarafından yapılan testlerin herhangi bir kontaminasyon göstermediğini öne sürerek Astana’daki hükümet yetkililerinin müdahalesini talep etti. Ancak şu ana kadar yetkililer üreticilerin talebine yanıt vermedi. Eldala.kz’nin haberine göre, Kazakistan Ulusal İhracatçılar Birliği KazGrain de Çin’e tahıl ihracatını artırmak için hükümetin yardımını istiyor.

Kazakistan’dan daha fazlası

Astana, Temmuz 2022’de Çin vatandaşları için vizesiz seyahat uygulamasını başlattığından bu yana 2 milyondan fazla Çinli turist Kazakistan’ı ziyaret etti. Turizm Bakanlığı temsilcileri yerel basına verdikleri demeçte, bu akının 859 milyon doları aşan gelir sağladığını söylediler. 2023 yılında Kazakistan’ı ziyaret eden Çinli turist sayısı 367.000’e ulaştı. O tarihten bu yana sayılar istikrarlı bir şekilde artıyor. Komşu Özbekistan da, 2025 yılında vizesiz seyahat uygulamasının başlatılmasından bu yana Çinli turist sayısında patlama yaşandığını bildirdi. Bu arada, Çinli yatırımcılar Kazakistan’ın en büyük üç turizm yatırım projesinde yer alıyor. Bunlar arasında Mandarin Oriental Astana oteli (300 milyar tenge), Almatı yakınlarındaki Kapchagay Gölü kıyısındaki Zhibek Zholy eğlence merkezi (53,3 milyar tenge) ve Şımkent’teki Hilton Oteli (30 milyar tenge) bulunuyor.

Kazakistan’ın merkezindeki Ulytau bölgesi, 480 milyar tenge (965 milyon dolar) değerinde bir petrol rafinerisi inşa etmek için yeni bir yatırımcı arıyor. LS’nin haberine göre, Kazakistan hükümeti rafinerinin ihtiyaç duyduğu ham petrol miktarını karşılayamayacağını açıklamasının ardından, Zhong Mao Group ve CITIC Construction adlı iki Çinli şirket projeden çekildi.

2025 yılında Kazakistan’da 85.400’ün üzerinde Çinli otomobil satıldı ve bu rakam tüm otomobil satışlarının %38,4’ünü oluşturdu. Ülkenin en büyük otomotiv endüstrisi kuruluşu olan Kazakistan Otomobil Birliği’nin düzenlediği bir sunuma göre, 2026 yılında Çinli otomobil satışlarının 98.000 adede ulaşması ve pazar payının %42’ye çıkması bekleniyor.

DKNews.kz’nin haberine göre, Kış Olimpiyatları kapsamında Milano’da bir araya gelen Kazakistan ve Çin Olimpiyat Komiteleri, boks ve dalış dallarında ortak antrenman kampları düzenlemeyi kararlaştırdı. Haberde, “spor diplomasisi jeopolitiğin bir parçası haline geliyor” yorumunda bulunuldu.

Kazakistan ve Çin’i birbirine bağlayan uluslararası uçuşlar artıyor. Air Astana, Almatı’dan Şanghay’a (29 Mart’tan itibaren) ve Astana’dan Guangzhou’ya (2 Haziran’dan itibaren) uçuşlar başlatmayı planlıyor. Kazakistan Ulaştırma Bakanlığı’na göre FlyArystan, Almatı’dan Xi’an’a (slot onayı bekleniyor) ve Aktau’dan Urumçi’ye (Haziran ayında) uçuşlar başlatmayı planlıyor.

Kırgızistan 

Knews.kg’ye göre, Çin Ulusal Ağır Makine Şirketi, Kırgızistan’ın Lebedinovskaya Hidroelektrik Santrali’ni yeniden inşa etmek için bir sözleşme imzaladı. Bu santralin yıllık üretim kapasitesinin 7,6 megavattan 10 megavata çıkarılması bekleniyor. Bu yılın başlarında, Çinli kuruluşlar 300 milyon dolar değerinde birkaç küçük hidroelektrik santralinin inşası için bir sözleşme imzaladı ve Uch-Kurgan hidroelektrik santralinin modernizasyonuna başladı.

Eski Kırgızistan Başbakanı Feliks Kulov, Kırgızistan hükümetine, Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolunun kendi payına düşen kısmını (yüzde 24,5) halka hisse satarak finanse etmesini, böylece dış borcu azaltmasını ve vatandaşlara kazançlı bir yatırım fırsatı sunmasını tavsiye etti. Demiryolu hattının öngörülen tonaj hedeflerine ulaşması halinde, “yıllık [temettü] getirisinin yüzde 15-25 olabileceğini” iddia etti. Demiryolu projesinin toplam maliyeti 4,7 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. Güzergâhın dört ila altı yıl içinde faaliyete geçmesi bekleniyor. Kulov, “Ana fikir sadece bir demiryolu inşa etmek değil, halkın da ortak sahibi olmasını sağlamak, böylece temettülerin sadece bütçeye değil, her aileye de ulaşmasını sağlamak” diye yazdı.

Özbekistan

Taşkent, 3 Mart’ta Özbekistan-Çin İş Forumu’na ev sahipliği yapacak. Toplantı, ikili ticaret ve yatırımı teşvik etmeyi amaçlıyor.