Çin’in Açtığı Kapıdan Bakmak: Doğu Türkistan’da Gazetecilik, Propaganda ve Soykırım

featured
Özet, NİDAİ’ın yapay zekâ desteğiyle oluşturuldu.
Odatv'de yayımlanan Sincan İslam Enstitüsü merkezli Urumçi izlenimleri, Çin'in Doğu Türkistan'daki ekonomik kalkınma, dinî faaliyetler ve kültürel zenginlik vurgulu resmî iletişim stratejisini yansıtmaktadır. Söz konusu haber, öğrencilerin ibadet imkânlarını, Uygurca yayınları ve tarihî eserleri ön plana çıkararak bölgeye…
Bu içeriği farklı bir yapay zekâ aracında özetle:

Odatv’de Mustafa İlker Yücel imzasıyla yayımlanan “Çin’de Sincan İslam Enstitüsü’ne girdik: Uygur Rektör’den özel açıklamalar” başlıklı haber, ilk bakışta Doğu Türkistan’daki dinî eğitim hayatına ilişkin sıradan bir saha haberi izlenimi veriyor. Urumçi’de bir İslam Enstitüsü ziyaret ediliyor; öğrencilerin Kur’an okuduğu sınıflar, camiler, kütüphaneler, Uygurca gazeteler, burs imkânları ve tarihî Türk eserleri okuyucuya tanıtılıyor. Haberin sonunda ise rektörün dinî özgürlükleri vurgulayan açıklamalarına yer veriliyor.[1]

Peki, bütün bunlar bize Doğu Türkistan’daki gerçek toplumsal ve siyasal durum hakkında ne söylüyor?

Daha önemlisi, bir gazetecinin kendisine gösterilenleri aktarması, gazetecilik görevini yerine getirmesi için yeterli midir?

Asıl tartışılması gereken mesele tam da burada başlıyor.

Bir kurumu ziyaret etmek, o kurumun içinde bulunduğu siyasal sistemi anlamak değildir. Bir sınıfta Kur’an okunması, bir camide namaz kılınması veya kütüphanede Uygurca kitapların bulunması, bunların gerçekleştiği toplumsal ve siyasal koşulların sorgulanması gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

Çünkü gazetecilik, yalnızca görüneni kaydetmek değil, görünenin arkasındaki gerçekliği de araştırmaktır.

Çin’in gösterdiği Doğu Türkistan

Öncelikle şunu teslim edelim: Haberde gösterilen İslam Enstitüsü, kütüphane, cami, öğrenciler ve kitaplar gerçek olabilir. Öğrencilerin eğitim görmesi, dinî faaliyetlerin yürütülmesi ve Uygurca yayınların bulunması da kendi başına haber değerine sahiptir. Bunları yok saymak veya aksini iddia etmek bilimsel ve gazetecilik açısından doğru değildir.

Ancak mesele, bu görüntülerin hangi bağlamda sunulduğudur.

Çin yönetimi uzun süredir Doğu Türkistan’a ilişkin uluslararası tartışmalara karşı ekonomik kalkınma, altyapı yatırımları, toplumsal istikrar, etnik birlik ve kültürel çeşitlilik temalarını öne çıkaran bir iletişim stratejisi yürütüyor. Bu stratejide bölge, modernleşen, ekonomik refaha kavuşan, kültürel zenginliğini koruyan ve farklı dinî toplulukların uyum içinde yaşadığı bir coğrafya olarak sunuluyor.

Burada ekonomik yatırımların veya eğitim kurumlarının varlığını inkâr etmekten söz etmiyoruz. Sorgulamamız gereken, bu gelişmelerin hangi siyasal ve toplumsal ilişkiler içerisinde gerçekleştiğidir. Bir bölgede büyük havalimanları inşa edilmesi, alışveriş merkezlerinin açılması, yeni üniversitelerin kurulması ve ekonomik büyümenin sağlanması, o toplumun dilsel, kültürel, dinî ve siyasal haklarının güvence altında olduğunu tek başına göstermez.

Kalkınma ile haklar, birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar değildir.

Odatv haberinde ise Urumçi’nin büyük pazarları, yeni havalimanı, ekonomik büyüme, İslam Enstitüsü, öğrencilere sağlanan burslar ve ibadet imkânları bir araya getirilerek oldukça olumlu bir bölge tablosu oluşturuluyor. Fakat bu tablonun dışında kalan meseleler neredeyse hiç sorgulanmıyor.

İşte gazetecilik açısından asıl eksiklik budur.

Bir devlet kurumunun anlattıkları, toplumun tamamının gerçeği olabilir mi?

Haberde gazeteci, Çin Haber Ajansı’nın davetiyle bölgeye geldiğini açıkça belirtiyor. Ziyaret edilen kurumun yöneticileri de gazeteciyi kampüste karşılıyor, sınıfları gezdiriyor, öğrencilerin eğitimini gösteriyor ve kütüphaneyi tanıtıyor.

Burada önemli bir gazetecilik sorusu ortaya çıkıyor: Gazeteci yalnızca kendisine gösterilen alanları mı ziyaret edebildi, yoksa bağımsız bir saha araştırması yapma imkânına da sahip miydi?

Ziyaret programını kim hazırladı? Görüşülecek kişileri kim belirledi? Öğrencilerle ve öğretim elemanlarıyla yöneticilerden bağımsız görüşülebildi mi? Bölgedeki farklı toplumsal kesimlere ulaşılabildi mi? Gazetecinin görmek istediği başka kurumlara gitmesine izin verildi mi?

Bunlar suçlama değil, gazeteciliğin temel sorularıdır.

Çünkü devletlerin düzenlediği basın gezileri, yabancı gazetecilere belirli kurumları ve uygulamaları tanıtmak amacıyla gerçekleştirilebilir. Ancak böyle bir gezide elde edilen bilgilerin bağımsız saha araştırmasıyla desteklenmesi gerekir. Aksi hâlde gazeteci, farkında olsun veya olmasın, kendisine sunulan resmî anlatının taşıyıcısına dönüşür..

Herman ve Chomsky’nin propaganda modeli, medyanın yalnızca doğrudan sansür veya açık talimatlarla değil, haber kaynaklarına erişim ve yapısal bağımlılıklar üzerinden de belirli anlatıları yeniden üretebildiğini ortaya koyar.

Bu nedenle mesele gazetecinin niyetinden önce, haberin nasıl üretildiği ve hangi gerçeklikleri görünür kıldığıdır.

Bir camide namaz kılınması, din özgürlüğünün kanıtı mıdır?

Haberde İslam Enstitüsü’ndeki öğrencilerin beş vakit namaz kıldığı, cuma ve bayram namazlarının düzenli olarak gerçekleştirildiği özellikle vurgulanıyor. Ayrıca cami kütüphanesinde Arapça, Uygurca ve Çince Kur’an nüshalarının bulunduğu belirtiliyor.

Bunlar bir dinî eğitim kurumunun faaliyetlerine ilişkin gözlemlerdir.

Ancak Doğu Türkistan’da din özgürlüğünü değerlendirmek için bir enstitünün camisini ziyaret etmek yeterli midir?

Din özgürlüğü, yalnızca belirli bir kurumda ibadet edilebilmesiyle ölçülmez. İnsanların dinî inançlarını öğrenme, öğretme, yaşama, dinî kurumlarını oluşturma ve inançlarını toplumsal hayat içerisinde sürdürme imkânları birlikte değerlendirilmelidir.

Bu noktada Çin’in din politikalarına bakmak gerekiyor.

Çin Komünist Partisi Genel Sekreteri Şi Cinping, 2016 yılında düzenlenen Ulusal Din İşleri Konferansı’nda dinin Çin koşullarına uyarlanması ve Çinlileştirilmesi yaklaşımını açık biçimde ortaya koydu. Bu yaklaşım, sonraki yıllarda dinî kurumların yönetimi, din görevlilerinin yetiştirilmesi ve dinî faaliyetlerin düzenlenmesi bakımından önemli bir politika çerçevesine dönüştü.

Çin’in din politikalarında devletin denetimi ve dinî faaliyetlerin resmî ideolojik çerçeveyle uyumlu hâle getirilmesi temel tartışma alanlarından biridir.

Dolayısıyla gazetecinin rektöre sorması gereken sorulardan biri şuydu:

İslam Enstitüsü’nde eğitim veriliyor, öğrenciler namaz kılıyor. Peki, bu eğitim programını kim belirliyor? Dinî müfredat hangi makam tarafından onaylanıyor? Din görevlilerinin atanmasında hangi kurumlar söz sahibi? Enstitü dışında dinî eğitim almak isteyen Uygurlar hangi koşullarla karşılaşıyor?

Bunlar sorulmadan yalnızca caminin kapasitesini ve öğrencilerin namaz saatlerini aktarmak, din özgürlüğü hakkında yeterli bir değerlendirme sunmaz.

Bir kurumda ibadet edilebilmesi, bütün toplumun dinî özgürlüklerinin güvence altında olduğunu göstermez.

Uygurca gazete var, peki Uygurcanın geleceği ne durumda?

Haberde dikkat çeken bir başka unsur, kütüphanede Uygurca gazetelerin bulunması ve öğrencilerin bu yayınlara erişebilmesi.

Ayrıca Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t-Türk’ü ile Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’inin Uygurca baskılarının gösterilmesi de kültürel açıdan önemli.

Elbette bunlar Uygurcanın ve tarihsel mirasının yaşatılması bakımından değerli unsurlardır.

Fakat burada da bir soru sormak gerekiyor: Bir dilin birkaç gazetede, kütüphanede veya kültürel etkinlikte görünür olması, o dilin toplumsal hayatta özgürce varlığını sürdürebildiği anlamına gelir mi?

Bir dil yalnızca kitap basılarak yaşatılmaz. O dilin eğitimde, bilimsel üretimde, kamu kurumlarında, aile hayatında ve kuşaklar arası kültürel aktarımda işlevsel olması gerekir.

Eric Schluessel’in Uygurca ve Çince eğitim politikalarını ele alan araştırması, iki dilli eğitim uygulamalarının Mandarin ağırlıklı bir yapıya dönüşmesinin Uygurca eğitim açısından doğurduğu sorunları ortaya koymaktadır.

Bu nedenle gazetecinin şu soruların peşine düşmesi gerekirdi:

Uygurca hangi eğitim kademelerinde öğretim dili olarak kullanılmaktadır? Üniversitelerde bilimsel çalışmalar Uygurca hazırlanabiliyor mu? Uygurca yayınların editoryal bağımsızlığı hangi koşullara bağlı? Uygur çocukları ana dillerinde eğitim alma konusunda hangi imkânlara sahip?

Bunlar çok daha önemli sorular.

Çünkü bir dilin kültürel sembollerinin sergilenmesi ile o dilin toplumsal işlevlerinin korunması aynı şey değildir.

Divanü Lugati’t-Türk ve Kutadgu Bilig var; peki Uygur tarihinin tamamı nerede?

Haberde Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hacib’in eserlerine özel bir bölüm ayrılmış. Bu eserlerin Uygurca baskıları gösterilmiş, beyitler okunmuş ve tarihsel önemleri anlatılmış.

Ancak bu noktada da kültürel mirasın hangi tarih anlatısı içerisinde sunulduğu sorusu önem kazanıyor.

Divanü Lugati’t-Türk, 11. yüzyıl Türk dünyasının dilsel ve kültürel zenginliğini ortaya koyan temel kaynaklardan biridir. Kutadgu Bilig ise Türk devlet düşüncesinin, adalet anlayışının ve siyaset geleneğinin önemli eserlerindendir.

Bu eserlerin Uygurca baskılarının bir İslam Enstitüsü kütüphanesinde bulunması değerlidir. Ancak tarihsel eserlerin varlığı, günümüz Uygur toplumunun tarihsel hafızasını özgürce koruyabildiğini ve aktarabildiğini kendiliğinden kanıtlamaz.

Daha önemlisi, Uygur tarihini yalnızca edebî eserler ve geleneksel kültür üzerinden değerlendirmek mümkün değildir.

1933 yılında Kaşgar’da, 1944 yılında Gulca’da kurulan Doğu Türkistan cumhuriyetleri, bölge halkının modern dönemdeki siyasal iradesini anlamak bakımından tarihsel öneme sahiptir.

Peki, bu tarihsel deneyimler bugün nasıl anlatılıyor? Uygur gençleri kendi tarihlerinin bu dönemlerini hangi kaynaklardan öğreniyor? Doğu Türkistan’ın modern siyasi tarihi, eğitim kurumlarında nasıl ele alınıyor?

Haberde bunların hiçbirine değinilmiyor.

Böylece Uygurların tarihsel kültürel mirası görünür kılınırken, modern siyasal tarihleri ve kolektif hafızaları anlatının dışında bırakılıyor.

Bu durum, kültürel temsilin seçiciliği bakımından dikkat çekicidir.

Kültür yaşatılıyor mu, yoksa folklorlaştırılıyor mu?

Urumçi pazarında Nasrettin Hoca figürünün öne çıkarılması da üzerinde durulması gereken bir başka konu.

Çin kaynaklarında Nasrettin Efendi’nin, Uygur emekçi halkının feodal yöneticilere karşı mücadelesinde yarattığı idealize edilmiş bir figür olarak tanımlandığı aktarılıyor.

Nasrettin Hoca, Türk dünyasının farklı bölgelerinde çeşitli adlarla yaşayan ortak bir mizah ve sözlü kültür figürüdür. Uygur geleneğinde de Nasrettin Efendi önemli bir yere sahiptir.

Ancak bir kültürel figürün belirli bir ideolojik anlatı çerçevesinde yeniden tanımlanması, kültürel mirasın siyasal olarak yeniden üretilmesi meselesini gündeme getirir.

Bir toplumun kültürü yalnızca danslarından, kıyafetlerinden, yemeklerinden, tarihî eserlerinden ve mizah figürlerinden oluşmaz. Onun dili, toplumsal kurumları, tarihsel hafızası ve kendi geleceğine ilişkin iradesi de kültürün ayrılmaz parçalarıdır.

Burada Pierre Bourdieu’nün sembolik iktidar kavramı açıklayıcıdır. Sembolik iktidar, yalnızca insanların davranışlarını düzenlemekle kalmaz; onların dünyayı nasıl algılayacaklarını, kendilerini nasıl tanımlayacaklarını ve hangi anlatıları meşru kabul edeceklerini de etkiler.

Dolayısıyla asıl soru şudur: Bir kültürün geleneksel unsurlarını sergilemek mümkünken, o kültürün kendi tarihini, dilini ve toplumsal kimliğini tanımlama kapasitesi hangi koşullardadır?

Uygur olmak, Uygurları temsil etmek anlamına gelir mi?

Haberde rektörün Uygur kimliği başlığa özellikle taşınmış: “Uygur Rektör’den özel açıklamalar.”

Ancak bir kişinin Uygur olması, onun bütün Uygur toplumunu temsil ettiği anlamına gelmez.

Rektör, devlet tarafından tanınan ve resmî bir eğitim kurumunu yöneten bir idarecidir. Açıklamalarını da öncelikle bu kurumsal konum içerisinde değerlendirmek gerekir.

Bir kurum yöneticisinin kendi kurumundaki eğitim ve ibadet koşullarına ilişkin olumlu açıklama yapması doğaldır. Fakat bu açıklamalar bütün Uygur toplumunun dinî ve kültürel hayatı hakkında genellenebilir sonuçlar üretmez.

Üstelik haberin sonunda rektörün şu sözlerine özel bir anlam yükleniyor:

“Kimsenin İslam’ı bize öğretmesine ihtiyaç duymuyoruz, biz de başka ülkelere İslam’ı öğretmek gibi bir çabaya girmiyoruz. Herkes kendi inancından sorumludur. Biz burada eğitimi de ibadeti de rahatça yapıyoruz.”

Peki, bu cevap gerçekten hangi soruyu karşılıyor?

Bir İslam Enstitüsü rektörünün kendi kurumundaki eğitim ve ibadet imkânlarını anlatması başka, Doğu Türkistan’daki bütün Müslümanların dinî özgürlükleri hakkında konuşması başkadır.

Gazetecinin burada soruyu genişletmesi gerekirdi. Enstitünün dışındaki camilerin, dinî kurumların ve geleneksel dinî eğitim faaliyetlerinin durumu nedir? Dinî faaliyetlerin sınırlarını kim belirlemektedir? Devletin tanımadığı dinî uygulamaların hukuki durumu nedir?

Bu soruların cevabı olmadan rektörün açıklaması, bölgenin genel din özgürlüğü durumunu değerlendirmek için yeterli değildir.

Çin’in propaganda politikası: Her zaman yalan söylemek gerekmez!

Propaganda denildiğinde çoğu insanın aklına uydurma haberler, sahte görüntüler ve açık yalanlar geliyor. Oysa modern propaganda çok daha karmaşık yöntemlerle çalışabilir.

Bazen anlatılanlar doğrudur; fakat bütün gerçek değildir.

Bir devlet, kendi politikalarını destekleyen gerçek görüntüleri, gerçek kurumları ve gerçek insanları seçerek belirli bir anlatı oluşturabilir. Ekonomik yatırımlar gösterilir, kültürel etkinlikler öne çıkarılır, dinî kurumlar ziyaret ettirilir ve olumlu açıklamalar kamuoyuna sunulur. Buna karşılık tartışmalı konular, bağımsız kaynaklar ve farklı toplumsal deneyimler anlatının dışında kalabilir.

İşte seçici gerçeklik sunumu dediğimiz mesele budur.

Çin’in uluslararası iletişim stratejisinde Doğu Türkistan’ın ekonomik kalkınan, kültürel çeşitliliğini koruyan ve toplumsal istikrarını sağlayan bir bölge olarak sunulması önemli bir yer tutuyor. Alpermann ve Malzer’in 2024 tarihli araştırması, Çin devlet medyasının uluslararası platformlarda Doğu Türkistan anlatısını nasıl kurduğunu ve kültür, kalkınma ve güvenlik temalarını nasıl kullandığını inceliyor.

Bu açıdan Odatv haberinin anlatı yapısı da sorgulanmalıdır.

Burada gazetecinin bilinçli olarak propaganda yaptığı veya Çin makamlarından talimat aldığı iddiasında bulunmuyorum. Böyle bir iddia için somut kanıt gerekir. Ancak bir haberin, gazetecinin kişisel niyetinden bağımsız olarak, devletin uluslararası kamuoyuna sunmak istediği anlatıyla örtüşen bir etki oluşturabileceği de göz ardı edilmemelidir.

Gazetecinin görevi tam da bu ihtimali ortadan kaldıracak sorgulamayı yapmaktır.

Peki, gazetecilik nerede başlıyor?

Bence Odatv haberinin en önemli eksikliği, Çin’in resmî anlatısını karşılaştırmalı ve eleştirel bir araştırmaya tabi tutmamasıdır.

Örneğin Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin 31 Ağustos 2022 tarihli Doğu Türkistan değerlendirmesi, bölgede özellikle 2017 sonrasında uygulanan politikalar ve insan hakları ihlali iddiaları konusunda son derece önemli bulgular ortaya koymuştur. Raporda keyfî gözaltılar, temel hak ve özgürlükler ile dinî ve kültürel haklar bakımından ciddi kaygılar dile getirilmiştir.

Doğu Türkistan’daki uygulamaları değerlendirirken göz ardı edilmemesi gereken önemli bir gelişme de 9 Aralık 2021’de Londra’da açıklanan Uygur Mahkemesi’nin nihai kararıdır. Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde görev yapmış hukukçu Sir Geoffrey Nice başkanlığındaki bağımsız halk mahkemesi, tanık ifadelerini, uzman değerlendirmelerini, belgeleri ve diğer delilleri inceleyerek Çin Halk Cumhuriyeti’nin Uygurlara yönelik uygulamalarının soykırım, işkence ve insanlığa karşı suç teşkil ettiği sonucuna ulaşmıştır. Mahkeme, özellikle Uygur nüfusun doğum oranlarını düşürmeye yönelik zorlayıcı uygulamaları değerlendirmiş ve Çin devletinin, Uygurların önemli bir bölümünü grup olarak yok etme kastıyla hareket ettiği sonucuna varmıştır. Kararda ayrıca zorla yerinden etme, keyfî alıkoyma, işkence, cinsel şiddet, zorla kısırlaştırma ve diğer insanlığa karşı suç teşkil eden uygulamalar ele alınmıştır.[2]

Bağımsız uzmanlar ve hukukçular önünde yürütülen, kamuya açık tanıklıklara ve belgelere dayanan bu yargılama, Doğu Türkistan’daki uygulamaların uluslararası düzeyde değerlendirilmesi bakımından son derece önemli bir başvuru kaynağıdır. Bu karar, Urumçi’deki bir İslam Enstitüsü’nün ziyaret edilmesiyle ortaya çıkan görüntülerin nasıl bir bağlam içinde değerlendirilmesi gerektiğini de gösteriyor. Bir kurumda dinî eğitim verilmesi, kitapların sergilenmesi veya bir rektörün dinî özgürlüklerden söz etmesi, aynı coğrafyada yaşanan ağır hak ihlallerini kendiliğinden geçersiz kılmaz. Gazeteciliğin görevi, yalnızca gösterilen kurumun faaliyetlerini aktarmak değil; bu görüntüleri, bölgeye ilişkin bağımsız raporlar, tanıklıklar ve uluslararası değerlendirmelerle birlikte ele almaktır. Aksi hâlde haber, gerçeğin tamamını değil, gerçeğin yalnızca belirli bir bölümünü görünür kılar.

Çin yönetiminin bu değerlendirmelere itirazları da elbette haberleştirilmelidir. Ancak gazetecilik, bir tarafın açıklamasını aktarmakla yetinemez; iddiaları, belgeleri ve karşıt kanıtları birlikte incelemek zorundadır.

Odatv’nin haberinde bu rapora, uluslararası insan hakları tartışmalarına veya bağımsız araştırmalara yer verilmemesi önemli bir eksikliktir.

Bir gazeteciye şu soruları sormak gerekir:

Urumçi’de ziyaret ettiğiniz İslam Enstitüsü’nün dışında başka dinî kurumları ziyaret edebildiniz mi? Uygur aileleriyle bağımsız görüşmeler yaptınız mı? Eğitim dili konusunu araştırdınız mı? Uygurca eğitim materyallerini incelediniz mi? Bölgenin tarihsel siyasal geçmişini araştırdınız mı? Çin yönetiminin din ve dil politikalarına ilişkin mevzuatını okudunuz mu?

Bunlar sorulmadığında ortaya çıkan şey, kapsamlı bir Doğu Türkistan haberciliğinden ziyade, belirli bir kurumun tanıtımıyla sınırlı bir saha izlenimi olur.

Sonuç: Gösterilenler kadar gösterilmeyenleri de sorgulamak gerekir

Doğu Türkistan meselesi, birkaç fotoğraf, bir üniversite ziyareti, bir cami ve birkaç olumlu açıklamayla anlaşılabilecek kadar basit değildir.

Mesele yalnızca Uygurların camiye gidip gidemediği, Uygurca gazete okuyup okuyamadığı veya tarihî Türk eserlerinin kütüphanelerde bulunup bulunmadığı değildir.

Asıl mesele, Uygur toplumunun kendi dilini, tarihini, kültürünü, dinî hayatını ve toplumsal kimliğini hangi koşullarda sürdürebildiğidir.

Bir toplumun kültürel mirası sergilenebilir; ancak bu, o toplumun kültürel özerkliğinin korunduğu anlamına gelmez. Tarihî eserleri yayımlanabilir; ancak bu, toplumun kendi tarihini özgürce yorumlayabildiğini göstermez. Bir dinî kurum faaliyet gösterebilir; ancak bu, dinî hayatın bütün boyutlarıyla özgür olduğu sonucunu doğurmaz.

Bütün bu ayrımların göz ardı edilmesi, Doğu Türkistan gerçeğinin eksik anlaşılmasına neden olur.

Odatv’nin Urumçi’den aktardığı görüntüler belki bir İslam Enstitüsü’nün nasıl faaliyet gösterdiğini anlatıyor. Fakat Doğu Türkistan’daki Uygur toplumunun içinde bulunduğu siyasal, toplumsal ve kültürel koşulları açıklamıyor.

Çünkü bir toplumun gerçekliğini anlamak için yalnızca devletin göstermek istediği yerlere bakmak yetmez. O toplumun kendi sesini, tarihini ve hafızasını da dinlemek gerekir.

Gazetecilik, kendisine açılan kapıdan içeri girip gösterilenleri yazmak değildir. Bazen asıl gazetecilik, o kapının neden açıldığını, hangi kapıların kapalı tutulduğunu ve dışarıda hangi gerçeklerin beklediğini sormaktır.

Doğu Türkistan’ı anlamak istiyorsak, yalnızca gösterilen Uygurlara değil, sesini duyuramayan Uygurlara da kulak vermek zorundayız.

 

[1] https://www.odatv.com/yazarlar/mustafa-ilker-yucel/cinde-sincan-islam-enstitusune-girdik-uygur-rektorden-ozel-aciklamalar-120171613

[2] https://uyghurtribunal.com/wp-content/uploads/2022/01/Uyghur-Tribunal-Judgment-9th-Dec-21.pdf?utm_source=chatgpt.com

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Akşam Kapanışı 4 Ağustos 2026 akşam Haber Bülteni
Giriş Yap

Haber Nida ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!