1930-1953 yılları arasında milyonlarca insanın zorla tutulup ağır işkencelere maruz kaldığı Sovyet tutukluluk kampları Gulag’lar, insanlık tarihinde kara bir leke olarak duruyor.Gulag, Rusça “Kamplar Baş Yönetimi” anlamına gelen Glavnoye Upravleniye Lagerey kelimelerinin kısaltmasıdır. 1930’ların başından 1950’lerin sonlarına kadar Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği İçişleri Bakanlığı (NKVD) tarafından yönetilen çalışma ve ceza kampları sisteminin genel adıdır.
1934-1953 yılları arasında, yaklaşık 15 ila 20 milyon adi ve siyasi suçlu bu kamplara sürgüne gönderilmiştir.
Sistemin Doğuşu ve Mahkûm Profili
Sovyet tutuklu kampı sistemi, ilk olarak 1919 yılında zorunlu çalışma kampları olarak kuruldu; 1930 yılında ise sistematik tutuklu kampları ağına dönüştürüldü. Doğrudan siyasal polis örgütünün denetimi altında işletilen bu kamplarda tutuklu bulunan kitle heterojen bir yapıya sahipti:
● Köylüler (kolektifleştirmeye direnenler),
● Muhalif aydınlar, yazarlar ve akademisyenler,
● Siyasetçiler, din adamları ve etnik azınlık liderleri,
● Adi suçlular.
Gulag; girenin neredeyse sağ çıkamadığı, kazara sağ çıkanların ise yaşadığı travmalar nedeniyle akıl sağlığını korumakta zorlandığı birer işkence merkezine dönüştü.
Gulag’a Sürülen Aydınlar, Yazarlar ve Siyasetçiler
Gulag sistemi, rejime muhalif görülen, bağımsızlık fikirlerini savunan veya sistem için potansiyel tehlike oluşturan geniş bir entelektüel ve dini kitle için “sistemli bir imha ve tecrit mekanizması” olarak kullanıldı. Bu kamplara gönderilen başlıca isimler ve gruplar şunlardı:
Rus ve Avrupalı Aydınlar, Yazarlar ve Bilim İnsanları
● Aleksandr Soljenitsin: Sovyet ordusunda subayken Stalin’i eleştiren mektupları nedeniyle tutuklanarak 8 yıl Gulag kamplarına mahkûm edildi. Yaşadıklarını aktardığı Gulag Takımadaları eseriyle bu sistemin dünya çapında tanınmasını sağladı.
● Varlam Şalamov: Rejime muhalefetten 20 yıla yakın süre Kolyma kamplarında tutuldu. İnsanlık dışı koşulları anlattığı Kolyma Öyküleri ile tanındı.
● Osip Mandelştam: Stalin’e yazdığı hiciv dolu bir şiir nedeniyle tutuklanıp sürgüne gönderildi ve transit bir Gulag kampında hayatını kaybetti.
● Lev Gumilëv: Ünlü şair Anna Ahmatova ile kurşuna dizilen şair Nikolay Gumilëv’in oğlu olan tarihçi ve etnolog. Klasik Rus Avrasyacılığı düşüncesini harmanlayarak “Yeni Avrasyacılık” (Neo-Eurasianism) ve “Etnojenez” teorisini geliştiren ana teorisyendir. Fikirleri ve aile geçmişi gerekçe gösterilerek hayatının yaklaşık 14 yılını Gulag kamplarında geçirmek zorunda kalmış, teorilerinin çoğunu bu ağır kamp koşullarında kurgulamıştır.
● Sergey Korolyov: Sovyet uzay programının baş mühendisi, “Büyük Temizlik” döneminde tutuklanarak Kolyma’daki altın madeni kampına gönderildi; sonradan havacılık odaklı özel laboratuvar kamplarına (Şaraska) nakledildi.
Kuzey Kafkasya’dan Dini Liderler, Yazarlar ve Siyasi Aktörler
Kuzey Kafkasya halklarının kimliğini ve dini hafızasını silmek amacıyla bölgenin önde gelen din adamları, edipleri ve siyasi temsilcileri sistematik biçimde Gulag çarkına dâhil edildi:
● Şeyh Ali Mitayev (Çeçenistan): Çeçenistan’ın nüfuzlu Kadiri şeyhlerinden ve din alimlerindendir. Sovyet yönetiminin dini yapıları tasfiye politikası kapsamında 1924’te tutuklanmış, Solovki/Gulag kamp sistemine gönderilerek kurşuna dizilmiştir.
● Şeyh Ali-Hacı Akuşinski (Dağıstan): Dağıstan’ın önde gelen din alimlerinden ve Nakşibendi/Kadiri şeyhlerindendir. Din karşıtı Sovyet politikalarına direnmesi gerekçesiyle 1930’larda ailesiyle birlikte tutuklanıp kampa maruz bırakılmıştır.
● Magomed Mamakayev (Çeçenistan): Modern Çeçen edebiyatının kurucularından olan şair ve yazar. 1937 Büyük Temizlik döneminde tutuklanarak Kazakistan ve Sibirya’daki Gulag kamplarına sürülmüş, uzun yıllar ağır şartlarda hapis yatmıştır.
● Umar Aliyev (Karaçay-Çerkes): Karaçay Latin alfabesini hazırlayan dilbilimci, yazar ve eğitimci. “Kafkas milliyetçiliği” suçlamasıyla tutuklanarak kampa gönderilmiş ve infaz edilmiştir.
● Ahmed-Han Mutuşev (Çeçenistan): 1917 Devrimi döneminde Çeçen Milli Komitesi başkanlığı yapmış siyasi lider. 1930’da tutuklanmış ve Özbekistan’daki bir çalışma kampında tüberkülozdan hayatını kaybetmiştir.
● Betal Kalmykov (Kabardey-Balkar): Bölgenin Bolşevik yöneticilerinden olmasına rağmen, Stalinist tasfiyeler sırasında 1938’de “karşı-devrimci örgüt” iddiasıyla kampa atılmış ve kurşuna dizilmiştir.
● 1944 Toplu Sürgünü ve “Özel Yerleşimciler”: 1944’te Çeçen, İnguş, Karaçay, Balkar ve Ahıska Türklerinin topluca sürülmesiyle bütün bir halk “Özel Yerleşimci” statüsüyle NKVD / GULAG yönetimi denetimindeki ceza ve çalışma kampları ağına kapatılmıştır.
Doğu Sibirya ve Güney Sibirya Türk Halklarından (Saha/Yakut, Hakas ve Tuva) Aydınlar
Sibirya’nın zorlu coğrafyasında kadim Türk kimliğini, dilini, folklorunu ve yerel özerkliğini savunan aydınlar, “Japon ajanlığı”, “Burjuva milliyetçiliği” veya “Karşı-devrimci örgüt kurmak” gibi asılsız iddialarla tasfiye edilmişlerdir:
● Saha / Yakutistan (Saha Edebiyatı ve Devlet Kadrosunun Tasfiyesi):
○ Platon Oyunskiy (Platon Oyunsky): Modern Saha (Yakut) edebiyatının kurucusu, büyük Olonxo destanını derleyen halk ozanı, şair ve Saha Özerk SSC Devlet Başkanı. 1938’de “Japon ajanı” ve “burjuva milliyetçisi” ilan edilerek tutuklanmış, Irkutsk’taki cezaevi kampa giden yolda işkenceler ve ağır şartlar altında hayatını kaybetmiştir.
○ Isidor Barahov & Maksim Ammosov: Saha Özerk Cumhuriyeti’nin kurucu devlet adamları. 1937-1938 Büyük Temizlik sürecinde Moskova’da yargılanıp infaz edilmiş veya Gulag ağına yollanmıştır.
○ Semyon Novgorodov: Saha Türklerinin ilk modern alfabesini hazırlayan dilbilimci ve eğitimci çevresi de kampa maruz kalmıştır.
● Hakasya (Hakas Okuryazarlığı ve Etnografik Hafızanın Hedef Alınması):
○ Stepan Mainagaşev: Hakas Türklerinin modern alfabesini ve gramerini hazırlayan ilk etnograf ve dilbilimci. Hakas milli bilincini uyandırdığı gerekçesiyle “burjuva milliyetçiliği” suçlamasıyla tutuklanmış ve kampa gönderilerek kurşuna dizilmiştir.
○ Hakas Aydınlar Grubu: 1930’larda Hakasya’daki öğretmenler, araştırmacılar ve yerel komite üyeleri toplu yargılamalarla Sibirya’daki Gulag maden kamplarına sürülmüştür.
● Tuva (Tuva Halk Cumhuriyeti Liderliği ve Şamanik Hafızanın Tasfiyesi):
○ Donduk Kuular (Kuular Donduk): Bağımsız Tuva Halk Cumhuriyeti’nin ilk Başbakanı ve Budist/Şamanik değerlerle milli devleti yönetmek isteyen lider. Stalin’in emriyle 1929’da görevden alınarak tutuklanmış, 1932’de Gulag infaz zincirinde kurşuna dizilmiştir.
○ Salçak Toka Dönemi Tasfiyeleri: Tuva’nın SSCB’ye ilhak edilme sürecinde (1944 öncesi ve sonrası), Tuvalı aydınlar, Budist lamalar ve geleneksel Şamanlar “Sovyet karşıtlığı” suçlamasıyla Kamçatka, Magadan ve Kolyma’daki çalışma kamplarına yollanmıştır.
Türk Dünyasından (Türkistan, İdil-Ural ve Kırım) Aydın, Yazar ve Siyasetçiler
Stalin döneminde uygulanan siyasi baskılar ve “Büyük Temizlik” (1937–1938) operasyonları; Özbek, Kırgız, Türkmen, Tatar, Başkurt ve Kazak aydınlarını “Burjuva Milliyetçiliği”, “Sultangaliyevcilik” veya “Pan-Türkizm” iddialarıyla hedef almıştır:
● Özbekistan (Cedidçilik ve Özbek Edebiyatının Tasfiyesi): Özbek edebiyatının ilk romanı Ötkan Kunlar’ın yazarı Abdulla Qodiriy (Abdullah Kadiri), milli şiirin öncüsü Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lpon (Çolpan) ve Özbekistan SSC’nin ilk başbakanı Fayzulla Xo’jayev (Feyzullah Hocayev) tutuklanarak 1938’de kurşuna dizilmiştir.
● Kırgızistan (“Stalin’in Kızıl Kıyımı” ve Ata-Beyit): Kırgız devlet yapısının kurucusu Yusup Abdrahmanov ve Kırgız dilbilimci Kasım Tınıstanov, 1938’de 137 Kırgız aydınıyla birlikte katledilerek Bişkek yakınlarındaki Chon-Tash (günümüzdeki Ata-Beyit Anıt Kompleksi) toplu mezarına gömülmüştür.
● Türkmenistan (Kurucu Kadroların Yok Edilmesi): Türkmenistan SSC Devlet Başkanı Nedyrbay Aytakov ve Başbakan Kaygısız Atabayev “Türkmen milliyetçiliği” iddiasıyla 1937-1938’de Moskova’da tutuklanıp vurulmuş; birçok Türkmen araştırmacı ve edebiyatçı Sibirya Gulag kamplarına sürülmüştür.
● Tatarlar ve Kırım Tatarları: Doğu halklarının bağımsız çizgisini savunan Ulusal Komünizm teorisyeni Mirsaid Sultan-Galiyev (Mirsait Sultangaliyev) Stalin tarafından ilk hedef alınan Doğu liderlerinden biri olarak 1940’ta idam edilmiş; 18 Mayıs 1944’te ise Kırım Tatar halkı ve aydınları topluca Urallar, Sibirya ve Özbekistan’daki Gulag denetimli kamplara sürülmüştür.
● Başkurtlar ve Kazakistan: Başkurt Özerkliği liderlerinden Zeki Velidi Togan’ın mesai arkadaşları ve dil araştırmacıları 1930’larda Gulag çalışma kamplarına sürülürken; Kazak Türklerinin dilbilimci bakanı Ahmet Baytursunlu ve şair Mağcan Cumabayev Karelya ile Sibirya’daki Gulag kamplarına mahkûm edilmiş, ardından infaz edilmiştir.
● Azerbaycan: Azerbaycan edebiyatının usta ismi Hüseyin Cavid rejim baskısına boyun eğmediği için Sibirya’daki Magadan kampına sürülmüş ve orada yaşamını yitirmiştir. Genç şair Mikail Müşfik ise sürgün zincirlerinin ardından tasfiye edilmiştir.
Siyasi Sürgünler ve Partiiçi Muhalefet
● Eski Bolşevik Kadrolar: Stalin’in iktidarını pekiştirdiği 1936-1938 döneminde, parti içindeki rakipleri, troçkistler ve eski rejimin üst düzey siyasetçileri kamplara yollandı.
● Kızıl Ordu Komutanları: İkinci Dünya Savaşı öncesinde Kızıl Ordu’nun üst düzey subay kadrosunun önemli bir kısmı rejime güvensizlik bahanesiyle kamplara sürüldü.
Sistemin Keyfiliği ve 58. Madde: Bu isimlerin mahkûm edilmesinde somut kanıtlara bakılmıyordu. Genellikle SSCB Ceza Kanunu’nun ünlü 58. Maddesi (“Vatana İhanet ve Karşı-Devrimci Faaliyetler”) bahane edilerek; “burjuva milliyetçiliği yapmak”, “anti-Sovyet propaganda yürütmek” veya basit bir fıkra anlatmak dahi sürgün için yeterli görülüyordu.
İnfaz Mekanizması: İdamlar ve Gulag Kamplarındaki Ölümler
Sovyet yönetimi tarafından hedef alınan bu aydın ve liderlerin akıbeti iki temel kategoride gerçekleşmiştir:
- Büyük Temizlik (1937–1938) Hapishane İnfazları: Siyasi ve kültürel önderlerin önemli bir kısmı Gulag kamplarına dahi ulaşamadan, NKVD sorgu merkezlerinde (Lubyanka, Lefortovo) yargılanmış ve Moskova yakınlarındaki Butovo, Kommunarka, Karelya’daki Sandarmokh veya Kırgızistan’daki Ata-Beyit gibi toplu infaz alanlarında vurularak gömülmüştür.
- Gulag Kamplarında Doğrudan/Dolaylı Ölümler: Kolyma, Magadan, Karaganda (Karlag) ve Solovki gibi dondurucu çalışma kamplarına gönderilen milyonlarca mahkûm ise dondurucu soğuk, ağır çalışma temposu, açlık, tifüs/verem salgınları ve kamp içi infazlar nedeniyle hayatını kaybetmiştir.
Gizli Kamplar ve İddialar
Açıkça bilinen kamplar çoğunlukla Sibirya’nın sert iklim koşullarına sahip coğrafyalarında yer alıyordu. Ancak Sovyet devletinin varlığını tamamen gizlediği, haritalarda yer almayan birtakım kampların varlığı da bilinmektedir.
Bu gizli kamplarla ilgili öne çıkan hususlar şunlardır:
● Köle İşgücü: Mahkûmlar karın tokluğuna ağır sanayi, madencilik ve demiryolu inşaatlarında çalıştırılmıştır.
● Tıbbi Deney İddiaları: Varlığı gizlenen kamplarda mahkûmların tıp deneylerinde kullanıldığına dair iddialar bulunmakta, ancak arşivlerin kapalı olması ve kampların fiziki izlerinin silinmesi sebebiyle bu durum resmi olarak belgelenememektedir.
● Özgürlükçü İsimlerin Sürgünü: Bu gizli yapılarda genellikle Sovyetler bünyesindeki yetmiş iki milletten bağımsızlık yanlısı, entelektüel ve halkları teşvik etme potansiyeli olan isimler tecrit edilmiştir.
Gaz Odasız İmha: İklim ve Çalışma Koşulları
Pek çok edebi esere, sinema filmine ve anıya konu olan Gulag’lar hakkındaki en yetkin kaynak, Aleksandr Soljenitsin’in Gulag Takımadaları adlı eseridir.
Gulag sisteminin Nazi toplama kamplarından temel farkı; insanların doğrudan gaz odalarında infaz edilmemesidir. Buna karşın milyonlarca insan; Sibirya dondurucu soğuğu, yetersiz beslenme, sağlıksız barınma koşulları, bakımsızlık ve ağır çalışma temposu nedeniyle hayatını kaybetmiştir.
Sovyetler Birliği II. Dünya Savaşı’nda askeri güç olarak öne çıksa da, bu sanayi ve askeri atılımın arka planında milyonlarca Gulag mahkûmunun trajedisi yatmaktadır.
Kaynakça
- Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. New York: Anchor Books.
- Conquest, Robert (1990). The Great Terror: A Reassessment. Oxford: Oxford University Press.
- Khlevniuk, Oleg V. (2004). The History of the Gulag: From Totalitarianism to Democracy. New Haven: Yale University Press.
- Soljenitsin, Aleksandr (1973). Gulag Takımadaları (The Gulag Archipelago). İstanbul: (Çeşitli Yayınevleri).
